https://kzreferattar.forumkz.ru/ &#1178;аза&#1179;ша рефераттар ru-ru Sun, 22 Mar 2020 06:43:18 +0300 MyBB/mybb.ru https://kzreferattar.forumkz.ru/viewtopic.php?pid=28#p28 <p>Кто как проводит зимние и весенние вечера, когда на улице совсем отвратительная погода? Не знаю чем себя занять, предстоит дома просидеть пару недель безвылазно, никогда такого еще у меня не было, вот и теряюсь. Единственное что приходит в голову- скачать приложение Теннеси <a href="https://betonmobile.kz/skachat-prilozhenie-tennisi-kz" rel="nofollow" target="_blank">https://betonmobile.kz/skachat-prilozhenie-tennisi-kz</a> и начать ставки делать. Как считаете, хорошая идея?</p> mybb@mybb.ru (vino) Sun, 22 Mar 2020 06:43:18 +0300 https://kzreferattar.forumkz.ru/viewtopic.php?pid=28#p28 https://kzreferattar.forumkz.ru/viewtopic.php?pid=27#p27 <p>Вполне согласна. Как вариант, можно было такого плана папку планшет купить <a href="https://www.b2b-service.kz/planshety/" rel="nofollow" target="_blank">https://www.b2b-service.kz/planshety/</a> и не мучиться. Тем более, что можно оплатить и картой, и наличными, и через терминал. А если очень нужно, можно и на дом доставку заказать.</p> mybb@mybb.ru (Елена Гончарова) Sun, 19 May 2019 18:12:59 +0300 https://kzreferattar.forumkz.ru/viewtopic.php?pid=27#p27 https://kzreferattar.forumkz.ru/viewtopic.php?pid=26#p26 <p>Уважаемые ученики и их родители. Представляю вам интернет-магазин &quot;B2B-Service&quot;, в котором вы найдете по приятным ценам всё для учебы. Рюкзаки, наборы для творчества, тетрадки, фломастеры, пазлы, альбомы, клей канцелярский berlingo, краски и многое, многое другое. Заказы принимаются круглосуточно, возможна адресная доставка. Уделяем максимум внимания каждому клиенту.<br />Наш каталог: <a href="https://www.b2b-service.kz/kley-1/vid-kantselyarskiy-torgovaya-marka-berlingo/" rel="nofollow" target="_blank">https://www.b2b-service.kz/kley-1/vid-k &#8230; -berlingo/</a></p> mybb@mybb.ru (Елена Гончарова) Sat, 19 Jan 2019 17:00:49 +0300 https://kzreferattar.forumkz.ru/viewtopic.php?pid=26#p26 https://kzreferattar.forumkz.ru/viewtopic.php?pid=24#p24 <p>Хочешь сохранить документы в целости и сохранности? Любишь цеплять чашку с кофе на столе, а потом разгребаешь последствия? Твои документы узнают по характерным светло-коричневым пятнам?<br />Выход есть! Папка с файлами спасет репутацию.<br /><a href="https://www.b2b-service.kz/papki-s-vkladyshami/" rel="nofollow" target="_blank">https://www.b2b-service.kz/papki-s-vkladyshami/</a><br />И всё в порядке, бумаги останутся чистыми.</p> mybb@mybb.ru (Елена Гончарова) Mon, 18 Jun 2018 17:37:54 +0300 https://kzreferattar.forumkz.ru/viewtopic.php?pid=24#p24 https://kzreferattar.forumkz.ru/viewtopic.php?pid=23#p23 <p>Кто посещал? Интересно, обсерватория в алматы <a href="http://qps.ru/xYahZ" rel="nofollow" target="_blank">https://ticketon.kz/event/poezdka-v-observatoriyu</a> проводит дни открытых дверей или другие акции с бесплатным входом?</p> mybb@mybb.ru (Anna) Tue, 23 Jan 2018 01:57:58 +0300 https://kzreferattar.forumkz.ru/viewtopic.php?pid=23#p23 https://kzreferattar.forumkz.ru/viewtopic.php?pid=21#p21 <p>Скажите, чем открывать этот формат файла, а то не могу его прочитать. Пытаюсь открыть его на своем планшете. С устройствам проблем не было, не старый планшет самсунг купил его пару месяцев назад на <a href="https://market.kz/almaty/elektronika/computery/planshety/samsung--146/" rel="nofollow" target="_blank">https://market.kz/almaty/elektronika/co &#8230; sung--146/</a> и все офисные форматы он открывает. Может какое-то приложение нужно с play marketa поставить.</p> mybb@mybb.ru (Pro100Den) Tue, 25 Oct 2016 11:30:01 +0300 https://kzreferattar.forumkz.ru/viewtopic.php?pid=21#p21 https://kzreferattar.forumkz.ru/viewtopic.php?pid=9#p9 <p><a href="http://qps.ru/gZ7Sz" rel="nofollow" target="_blank"><span style="font-size: 20px"><span style="color: green">3100-3107</span></span></a></p> <p><a href="http://qps.ru/k2Lvn" rel="nofollow" target="_blank"><span style="font-size: 20px"><span style="color: red">3108-3124</span></span></a></p> <p><span style="font-size: 18px">Ответы</span></p> <p><a href="http://qps.ru/5EsXI" rel="nofollow" target="_blank"><span style="font-size: 20px">Скачать</span></a></p> mybb@mybb.ru (Fenix) Thu, 01 Mar 2012 21:59:15 +0400 https://kzreferattar.forumkz.ru/viewtopic.php?pid=9#p9 https://kzreferattar.forumkz.ru/viewtopic.php?pid=6#p6 <p><span style="font-size: 18px"><span style="color: red">Мазм&#1201;ны</span></span></p> <p><span style="font-size: 18px"><span style="color: green">1 &#1178;аза&#1179;ты&#1187; т&#1201;&#1187;&#1171;ыш эпопеясы<br />2 Бірінші кітап<br />2.1 Абай бейнесі<br />2.2 &#1240;ке мен бала</span></span></p> <p><span style="font-size: 18px">«Абай жолыны&#1187;» бас кейіпкері - Абай. Біз а&#1179;ын &#1257;міріні&#1187; елу жылына ай&#1171;а&#1179; боламыз. Абайды&#1187; адам, азамат, а&#1179;ын ретінде &#1179;алыптасуы сол жарты &#1171;асыр ішіндегі &#1179;аза&#1179; &#1179;о&#1171;амыны&#1187; барлы&#1179; саласында&#1171;ы &#1257;мірді&#1187; барлы&#1179; ойы-&#1179;ыры, &#1179;ия-&#1179;алтарысымен &#1257;ріле суреттеледі. Абай ар&#1179;ылы &#1257;ткен &#1171;асырды&#1187; екінші жартысында&#1171;ы ж&#1241;не осы &#1171;асырды&#1187; басында&#1171;ы б&#1199;кіл халы&#1179; тіршілігін, оны&#1187; к&#1257;п б&#1201;рала&#1187; та&#1171;дырын, ой-арманын, ма&#1179;сат-м&#1199;ддесін, к&#1199;рес-тартысын... б&#1241;р-б&#1241;рін т&#1199;гел шарлап &#1257;теміз. «Халы&#1179;» дегенде, б&#1201;л &#1201;&#1171;ымны&#1187; негізінде &#1201;лтты&#1187; &#1241;дет-&#1171;&#1201;рпы &#1171;ана емес, &#1201;лтты&#1179; рухы жататыны с&#1257;зсіз. Демек, «Абай жолында» кешегі &#1179;аза&#1179;тарды&#1187; т&#1201;рмысы, &#1241;дет-&#1171;&#1201;рпы &#1171;ана емес, к&#1199;ллі рухы сайрап білініп т&#1201;р.<br />19 &#1171;асырды&#1187; 2-жартысында&#1171;ы &#1179;аза&#1179; &#1257;міріні&#1187; б&#1201;л т&#1257;рт кітаптан тыс &#1179;ал&#1171;ан бір де бір &#1179;алтарысы жо&#1179;. «Абай жолыны&#1187;» мазм&#1201;н жа&#1171;ынан ал&#1171;анда жалпы ж&#1201;рт мойында&#1171;ан энциклопедялы&#1179; сипаты, жанр жа&#1171;ынан ал&#1171;анда &#1179;аза&#1179;ты&#1187; т&#1201;&#1187;&#1171;ыш эпопеясы екендігі де осында жатыр. Та&#1171;ы бір к&#1199;рделі ерекшелік - осынау ке&#1187; &#1179;&#1201;лашты халы&#1179;ты&#1179; эпопея бастан-ая&#1179; тартыс&#1179;а, &#1179;арама-&#1179;арсы к&#1199;штерді&#1187; &#1179;ым-&#1179;и&#1171;аш к&#1199;ресіне &#1179;&#1201;рыл&#1171;ан ж&#1241;не осыларды&#1187; б&#1241;рі диалектикалы&#1179; &#1179;имыл-&#1179;оз&#1171;алыс, &#1257;су-&#1257;рбу, &#1257;рістеу &#1199;стінде к&#1257;рсетілген. Мысал &#1199;шін шы&#1171;арманы&#1187; негізгі ар&#1179;ауында&#1171;ы арналы тартысты алайы&#1179;. Б&#1241;рінен б&#1201;рын м&#1201;нда жеке адамдар арасында&#1171;ы психологиялы&#1179; шиеленістер, &#1179;арым-&#1179;атынаста&#1171;ы &#1179;айшылы&#1179;тар, &#1241;лдіні&#1187; &#1241;лсізге &#1179;иянаты, зорлы&#1171;ы, &#1179;аныпезерлікке &#1201;лас&#1179;ан &#1179;аталды&#1171;ы (&#1178;одар мен &#1178;ам&#1179;а о&#1179;и&#1171;асы); одан &#1257;рбіген ру мен ру арасында&#1171;ы кескілестер - жер дауы, жесір дауы, &#1179;&#1201;н, барымта, алыс-ж&#1201;лыс, ай&#1179;астар; осыларды&#1187; жалпы ж&#1201;рт&#1179;а тиген зардабы - т&#1199;рлі сипатта&#1171;ы &#1179;аналулар: кедейленулер, &#1179;а&#1187;&#1171;ып-тентіреулер, ж&#1201;т&#1179;а &#1201;шыраулар, жата&#1179;тарды&#1187; пайда болуы, &#1179;аза&#1179; даласына орыс &#1179;оныстанушыларыны&#1187; келуі, жарлы-жа&#1179;ыбайларды&#1187; &#1257;зара ынтыма&#1171;ы, оларды&#1187; &#1199;стемдерге &#1179;арсылы&#1171;ы, б&#1201;л &#1179;арсылы&#1179;тар &#1199;стінде к&#1257;рінген жала&#1187;т&#1257;стер, оларды&#1187; жазалануы, жер аударылуы, осы ар&#1179;ылы бірте-бірте ескі мен жа&#1187;аны&#1187; ара жігі ажырап, к&#1199;ресті&#1187; жа&#1187;аша сипат алуы... Осыларды&#1187; б&#1241;рі &#1179;ара &#1179;ылды &#1179;а&#1179; жар&#1171;ан &#1241;ділдікпен адал, а&#1179;и&#1179;ат шынды&#1179; ше&#1187;берінде та&#1171;ы да на&#1179;ты ж&#1241;не даму &#1199;стінде к&#1257;рінуі - шын м&#1241;ніндегі реалист-суреткерді&#1187; айта &#1179;ал&#1171;андай дарын к&#1199;шіне, талант &#1179;уатына саяды. Эпопеяда ешбір адам жо&#1171;арыда&#1171;ыдай тартыс арнасынан шет &#1179;алмайды. Б&#1241;ріні&#1187; характерлері, сол &#1179;ым-&#1179;и&#1171;аш к&#1199;рес &#1199;стінде &#1179;алыптасады. «Абай кезіндегі &#1179;аза&#1179; даласында,- дейді автор,- к&#1199;ні &#1257;тіп бара жат&#1179;ан, біра&#1179; тамыры &#1241;лі де тере&#1187;дегі ескіні мен &#1178;&#1201;нанбай образына жина&#1179;тадым. Ал, оны&#1187; баласы Абай бойында енді туып келе жат&#1179;ан жа&#1187;а бар. Сонды&#1179;тан, а&#1179;ын Абайды&#1187; &#1179;алыптасуын к&#1257;рсету ар&#1179;ылы мен &#1199;лкен &#1179;о&#1171;амды&#1179; шынды&#1179;ты - ескі мен жа&#1187;аны&#1187; диалектик, &#1179;арама-&#1179;арсылы&#1171;ын, к&#1199;рес н&#1241;тижесінде ескіні жа&#1187;аны&#1187; же&#1187;уін ашу&#1171;а тиіс болдым». Б&#1201;л - аса &#1179;иын &#1241;рі &#1179;атерлі адым. К&#1199;рес пен тартысты аны&#1179; жаулас&#1179;ан &#1179;арама-&#1179;арсы екі жа&#1179; емес, ту&#1171;ан &#1241;ке мен баланы&#1187; ара&#1179;атысына &#1179;&#1201;ру б&#1201;рылтпас ж&#1241;не к&#1257;л-к&#1257;сір психологиялы&#1179; д&#1241;лелдер таппаса, к&#1257;пті&#1187; сана-сезіміне бір &#1179;ара&#1171;анда жете &#1179;оймайтын нанымсыз н&#1241;рсе секілденеді. Реалист-суреткерді&#1187; айта &#1179;ал&#1171;андай шы&#1171;армашылы&#1179; к&#1199;ш-&#1179;уатыны&#1187; та&#1171;ы бір керемет к&#1257;рініс тап&#1179;ан т&#1201;сы - осы ара: &#1241;ке мен баланы&#1187; &#1257;зара ымырасыз жаулар&#1171;а айналуы, н&#1241;тижесінде Абайды&#1187; &#1241;кеден біржола т&#1201;сау &#1199;зіп, іргесін ажыратуы. О&#1179;ырманды осы&#1171;ан &#1179;алт&#1179;ысыз сендіруі - авторды&#1187; &#1179;исапсыз шеберлігі болса, соны&#1187; н&#1241;тижесінде к&#1257;рінген «Абайды&#1187; &#1179;асиеті - &#1257;з табыны&#1187; тілегінен к&#1257;п &#1179;иналыстар, тол&#1171;анулар, т&#1241;нге-жан&#1171;а т&#1199;скен жаралар ар&#1179;ылы жыртылып айырылуында, &#1257;з заманынан биік т&#1201;руында».[2] Б&#1201;л - эпопеяны&#1187; идеялы&#1179;аласыта&#1179;ырыпты&#1179; негізіні&#1187; мыз&#1171;ымас мы&#1179;тылы&#1171;ы. «Абай жолыны&#1187;» граниттей берік ірге тасы осынша шебер &#1179;алан&#1171;ан. Ал, сюжет пен композиция&#1171;а келетін болса&#1179;, м&#1201;нда да &#1240;уезов суреткерлік шеберлікті&#1187; &#1199;лгісін к&#1257;рсеткен. Т&#1257;рт кітапты&#1187; &#1257;н бойында адам образдарын жасау&#1171;а &#1179;ызмет етпейтін бір де бір деталь, штрих, керек десе&#1187;із, бір де бір сызы&#1179; жо&#1179;. Б&#1241;рі де мінездеу мен м&#1199;сіндеу, жина&#1179;тау мен даралау міндеттерін ат&#1179;арып т&#1201;р. &#1240;р характерді&#1187; жасалу тарихы бар. &#1240;р образ тип д&#1241;режесіне дейін к&#1257;терілген. Басты кейіпкерлер ыл&#1171;и &#1257;рбу, &#1257;су &#1199;стінде к&#1257;рінеді. &#1216;-кітапты&#1187; басында &#1179;аладан аулына асы&#1171;ып келе жат&#1179;ан бала ш&#1241;кірт пен 4-кітапты&#1187; ая&#1171;ында жары&#1179; д&#1199;ниеден ж&#1257;неліп бара жат&#1179;ан данышпан а&#1179;ынны&#1187; екі арасында&#1171;ы &#1179;ыры&#1179; бес жыл тек &#1179;ана Абайды&#1187; адам, азамат, а&#1179;ын ретіндегі &#1257;згеруімен, жа&#1187;&#1171;ыруымен, жа&#1187;аруымен, &#1179;&#1201;былуымен, &#1179;&#1201;лпыруымен &#1257;тетіні сия&#1179;ты &#1241;рбір ірі, іргелі &#1179;а&#1211;армандар не ілгерілеп, не кері кетіп, не &#1257;рлеп, не &#1179;&#1201;лдырап, не &#1257;ліп, не тіріліп отырады. Статикалы&#1179; т&#1199;рде бір де бір &#1179;&#1201;былыс жо&#1179;, б&#1241;рі динамикалы&#1179; сипатта. Б&#1201;л сюжет мінсіздігіні&#1187; н&#1241;тижесі.<br />Осыларды&#1187; б&#1241;рі композициялы&#1179; б&#1199;тіндікке к&#1257;шкен жа&#1171;дайда жазушыны&#1187; та&#1171;ы да адам та&#1187; &#1179;ал&#1171;андай шеберлігі ширатылып шы&#1171;а келеді М&#1201;ны М&#1199;сірепов д&#1241;л а&#1187;&#1171;ар&#1171;ан: «&#1178;айт&#1179;анда», «&#1178;ат-&#1179;абатта», «Шытырманда», «Бел-белесте», «&#1256;рде», «&#1178;ияда» деген - &#1241;р б&#1257;лімні&#1187; аттары. Осыны біріне бірін жал&#1171;ап, бір саты етсе&#1187;, &#1179;ат-&#1179;абат, шытырмандар ар&#1179;ылы бел-белеске, &#1257;рге, &#1179;ия&#1171;а келе жат&#1179;ан Абайды к&#1257;ресі&#1187;. Б&#1201;л - &#1199;здіксіз &#1257;сіп келе жат&#1179;ан Абайды&#1187; жолы. Сонымен бірге б&#1201;л - &#1178;&#1201;нанбайды&#1187; да баспалда&#1179;тары. Осы сатыларды т&#1257;мен &#1179;аратып &#1179;ойып, ая&#1171;ынан басына &#1179;арай о&#1179;ыса&#1187;, б&#1201;л жо&#1171;арыдан ылдилап келе жат&#1179;ан &#1178;&#1201;нанбайды&#1187; жолы болып шы&#1171;ады. Сонда, Абайды&#1187; жолы - «&#1179;айт&#1179;анда, &#1179;ат-&#1179;абатта, шытырманда, бел-белесте, &#1257;рде, &#1179;ияда» болып шы&#1171;ады да, &#1178;&#1201;нанбайды&#1187; жолы - «&#1179;ияда, &#1257;рде, бел-белесте, шытырманда, &#1179;ат-&#1179;абатта, &#1179;айт&#1179;анда» болады. Бірі - к&#1257;терілу, бірі т&#1199;су, т&#1257;мендеу жолы. &#1198;шінші, б&#1201;л - &#1178;&#1201;нанбай тобыны&#1187; да, Абай тобыны&#1187; да жолы».[3] 1-кітапты&#1187; композициясын б&#1201;дан арты&#1179; д&#1241;л сипаттау &#1179;иын. Сол сия&#1179;ты &#1241;р кітапты&#1187; жеке-жеке ж&#1241;не т&#1257;рт кітапты&#1187; жалпы композициясын да осы ретпен таратып-т&#1201;тастырып шы&#1171;у&#1171;а болар еді. Біра&#1179; ол шарт емес. Б&#1241;ріні&#1187; бірімен, біріні&#1187; б&#1241;рімен бірлігі секілді, б&#1241;ріні&#1187; т&#1199;зілісін біріні&#1187; &#1179;&#1201;рылысымен сипаттау&#1171;а &#1241;бден болады. Жа&#1187;а&#1171;ы пікір 1-кітапты&#1187; жалпы мазм&#1201;нына &#1179;атысты айтылды. Сол сия&#1179;ты м&#1201;нда&#1171;ы полифониялы&#1179; сырды, я болмаса к&#1257;п проблемалылы&#1179;ты, оларды&#1187; б&#1241;рі барып то&#1171;ысар &#1199;лкен арнаны да &#1241;лгі ретпен байыптап шы&#1171;у&#1171;а болар еді. Айталы&#1179;, 1- кітапты&#1187; 1-б&#1257;лімідегі бірінші тарау:<br />1) «&#1198;ш к&#1199;ндік жолды&#1187; со&#1187;&#1171;ы к&#1199;ніне барын сал&#1171;ан бала ш&#1241;кірт» астында&#1171;ы жарау &#1179;&#1201;лабестісін а&#1171;ызып-а&#1171;ызып алып, жаппа&#1179; жазы&#1179;ты&#1187; белінен-беліне к&#1257;теріліп, &#1179;асынуда&#1171;ылардан оза шауып, алып-&#1201;шып келеді. Б&#1201;л арада&#1171;ы та&#1179;ырып - ту&#1171;ан жер, идея - са&#1171;ыныш.<br />2) Жолаушылар жайлауда&#1171;ы ауыл&#1171;а жетті. Абай &#1241;йелдер к&#1201;ша&#1171;ы&#1187;да, жаппай, жа&#1171;алай с&#1199;йіс, енді бірде &#1241;же &#1179;асында, &#1241;жесін &#1257;ле&#1187;мен алдап &#1199;шкіру, &#1179;уаныш-к&#1199;лкі, б&#1241;рі м&#1241;з-м&#1241;йрам, м&#1241;ре-с&#1241;ре. Б&#1201;л арада&#1171;ы та&#1179;ырып - ана, идея - мейірім.<br />3) Абай &#1199;лкен &#1199;йге кірді, &#1178;&#1201;нанбай &#1179;асында, &#1178;&#1201;нанбайды &#1179;орша&#1171;ан а&#1179;са&#1179;ал-&#1179;араса&#1179;алдар арасында &#1199;нсіз, жым-жырт тынышты&#1179;, бірін-бірі ба&#1179;&#1179;ан суы&#1179; ж&#1199;здер, &#1241;лдебір кеселді &#1179;&#1201;пияны &#1241;ркім &#1257;зінше іштей салма&#1179;тап, сілтідей тынып &#1179;ал&#1171;ан. Б&#1201;л арада&#1171;ы та&#1179;ырып - &#1241;ке, идея - мейірімсіздік...</span></p> <p><span style="font-size: 18px"><span style="color: blue">1-кітапты&#1187; басында Абай &#1179;аладан дала&#1171;а келе жатады, асы&#1171;ып, алып-&#1201;шып, аулын са&#1171;ынып келе жатады; ал ая&#1171;ында - даладан &#1179;ала&#1171;а кетіп бара жатады, &#1179;арама-&#1179;арсылы&#1179;&#1179;а, &#1179;айшылы&#1179;&#1179;а толы &#1257;з аулынан &#1257;зі безіп, т&#1199;&#1187;іліп &#1179;ашып бара жат&#1179;андай. Осы екі арада&#1171;ы он ша&#1179;ты жылда аулынан Абай к&#1257;рген жайды, Абай кешкен х&#1241;лді, Абай &#1201;&#1179;&#1179;ан, Абай сезінген, Абай т&#1199;йсінген сырларды бір шолып пайымдаса&#1179;, тек Абай басында бол&#1171;ан &#1257;згерістерді &#1171;ана емес, кітап толы кейіпкерлерді&#1187; б&#1241;рін бір атмосфера&#1171;а ал&#1171;ан &#1199;лкен эволюцияны а&#1187;&#1171;ару&#1171;а болар еді. Б&#1201;л да зергер &#1179;июластыр&#1171;ан тамаша композиция ар&#1179;ылы т&#1201;тас&#1179;ан шынайылы&#1179;. Енді тип пен характерге к&#1257;шсек, б&#1201;л арада да М&#1199;сіреповке бір со&#1171;ып &#1257;ткен ж&#1257;н. Асылы, М&#1199;сіреповті&#1187; «Абай» романы туралы» деген сын ма&#1179;аласы - &#1241;деби шы&#1171;арманы эстетикалы&#1179; талдауды&#1187; &#1199;лгісі. Оны 1958 жылы I. Омаров&#1179;а жаз&#1171;ан хатында М&#1201;хтар &#1240;уезовті&#1187; &#1257;зі де &#1257;те жо&#1171;ары ба&#1171;ала&#1171;ан: «Ойыма он бес жыл б&#1201;рын&#1171;ы бір кез оралып еді,- деген ол. - «Абай» романыны&#1187; бірінші кітабы шы&#1171;ып, соны жазушылар, сыншылар, кейбір адамдары боп тал&#1179;ылап, таныма&#1179;шы болып жатты. Біра&#1179; бір к&#1199;нгі &#1201;за&#1179; м&#1241;жіліс т&#1199;к те берекелі н&#1241;р бермеді. Баяндамашы &#1178;&#1201;нанбайды Иван Грозный деп, Петр Первый деп &#1241;р биікке &#1179;арай жетектеп алды да, &#1179;а&#1187;&#1171;ыды да кетті. Кейін с&#1257;йлеушілер де жетістірген жо&#1179;. &#1240;ркім &#1241;рбір &#1179;абуын-шабуын дегендей сипала&#1171;ан, сыла&#1171;ан болды да, к&#1241;дімгі белгілі саяз, сылдыр с&#1257;здерге сайды. &#1256;те бір к&#1199;йкі к&#1199;йді амалсыз еске ал&#1171;ызды. Мен &#1199;ндегем жо&#1179;... Сол жиылысты&#1187; е&#1187; со&#1187;ында к&#1199;н бойы о да &#1199;ндемей отыр&#1171;ан &#1170;абит жиылысты бас&#1179;арып отыр&#1171;ан С&#1241;битке келіп бір ауыз с&#1257;з айтты: «Немене, адамша с&#1257;йлейміз бе, жо&#1179; осымен кете барамыз ба?» - деді. Сол к&#1199;ннен бастап екі кеште ол бір баспа таба&#1179;тай етіп &#1257;зіні&#1187; роман ж&#1257;ніндегі, бар ж&#1201;рттан о&#1179;шау, б&#1257;лек шыр&#1171;ау шы&#1179;&#1179;ан &#1241;діл, адал, саналы тол&#1171;аулы ірі ойларын айтып шы&#1179;ты. С&#1257;йтіп, келесі к&#1199;нгі жиылыс «адамша с&#1257;йлеуді&#1187;» на&#1171;ыз &#1257;зін бастап еді». Д&#1241;л осы с&#1257;зінде М&#1199;сірепов романда&#1171;ы типтер мен характерлерді&#1187; бір&#1179;атарын бірер с&#1257;збен былайша д&#1241;лме-д&#1241;л сипаттайды. «С&#1199;йіндік - жалта&#1179;; Байдалы - табанды, &#1179;ырыс адам. Б&#1257;жей - сыр бермес, &#1178;аратай - же&#1187;ген топты&#1187; &#1179;асында... Майбасар, Ж&#1201;ма&#1171;&#1201;л, Т&#1241;кежан, &#1178;амысбайлар - патша &#1199;кіметіні&#1187; жаса&#1171;ан болысты&#1171;ыны&#1187; ма&#1187;ында болатын мансап&#1179;орлар... Зере - ел анасы, &#1200;лжан - соны&#1187; жал&#1171;асы. Сары апа&#1187; - &#1199;стем руды&#1187; &#1241;р&#1179;ашан &#1257;зімдікі д&#1201;рыс деп, &#1179;исыны келсе-а&#1179; &#1179;арсы дау со&#1171;атын кеуделісі... Б&#1201;ларды&#1187; б&#1241;ріні&#1187; жиынты&#1171;ы, са&#1179;асы сия&#1179;ты &#1178;&#1201;нанбай - сонша с&#1201;м, сонша аруа&#1179;ты, сонша бір кесек образ! Абайды&#1187; &#1257;зін алатын болса&#1179; - б&#1201;л б&#1201;&#1179;ара халы&#1179;ты&#1187; тарт&#1179;ан жапа, к&#1257;рген &#1179;орлы&#1179;, т&#1257;ккен жасынан ту&#1171;ан, ел тілегіне жа&#1187;а жолдар, ел болаша&#1171;ына жа&#1187;а ба&#1171;ыт іздеген, &#1241;зір таппа&#1171;ан, біра&#1179; &#1179;айдан табатынын д&#1241;л сезіп бол&#1171;ан ел басы, замана жасы. &#1178;&#1201;нанбай - елді&#1187; то&#1179;ырап &#1179;ал&#1171;ан, &#1257;з биігінен аса алма&#1171;ан ескі ойы болса, Абай - елді&#1187; алысты болжай ал&#1171;ан, ілгері с&#1199;йреген ойы».[4] Білгірлікпен берілген мінездемелер!.. Абай т&#1201;л&#1171;асы - эпопеяны&#1187; жаны мен ж&#1199;регі. Б&#1201;л бейнені &#1240;уезов &#1257;зіні&#1187; кемел к&#1257;кірегінде &#1179;олына &#1179;алам &#1201;ста&#1171;ан к&#1199;ннен бастап аялап, ойында тербетіп, &#1171;&#1201;мыр бойы &#1179;иялында &#1257;рбітіп келген. «Боваримен» дейтін Флобер секілді, «Наташа Ростова - &#1257;зім» дейтін Толстой т&#1241;різді &#1240;уезовті&#1187; &#1257;зі Абай&#1171;а, Абай &#1257;зіне айналып кеткенше б&#1201;л бейнені &#1179;а&#1171;аз бетіне т&#1199;сірмеген, іштей пісіре берген. &#1240;уезовті&#1187; &#1257;ле&#1187;нен &#1257;зге артында жазулы жазба дерек &#1179;алма&#1171;ан Абай &#1257;мірінен роман&#1171;а материал жинау &#1241;рекетіні&#1187; &#1257;зі керемет &#1179;ызы&#1179;, н&#1201;с&#1179;асы: «Алда&#1179;ашан бел асып кеткен керуенні&#1187; айдалада&#1171;ы ж&#1201;ртына кешігіп жеткен ж&#1199;ргінші,- деп жазады ол,- с&#1257;ніп &#1179;ал&#1171;ан от орнынан болмашы жылтыра&#1171;ан бір &#1179;ыз&#1171;ылт шо&#1179; тауып ап, оны демімен &#1199;рлеп т&#1201;татпа&#1179; болды десек, роман&#1171;а материал жина&#1171;ан мені&#1187; х&#1241;лім де д&#1241;л сол &#1241;рекет сия&#1179;ты еді. Мен &#1179;арт адамдарды&#1187; к&#1257;мескі жадында &#1201;мыт болып &#1179;ал&#1171;ан к&#1257;п н&#1241;рселерді &#1179;айта ойлатып, айт&#1179;ызып алдым. Алпыста&#1171;ы &#1240;йгерімні&#1187; &#1241;жімді бетіне &#1179;арап, оны&#1187; бір кезде Абайды т&#1201;т&#1179;ында&#1171;ан жас шырайлы &#1171;ажап с&#1201;лу ж&#1199;зін «&#1179;алпына келтіруім» де &#1241;лгідей еді». Міне, осы &#1241;рекетіні&#1187; &#1257;н бойында жазушы &#1257;зіні&#1187; бас кейіпкеріні&#1187; образын ойша &#1179;орытып, санада жасап ж&#1199;рді. Осылайша &#1257;зіні&#1187; &#1179;аны мен жанына айнал&#1171;анды&#1179;тан да оны&#1187; бас кітабында бас кейіпкерді&#1187; тастан &#1179;ашал&#1171;андай к&#1257;п &#1179;ырлы, мол бедерлі бейнесі, &#1179;&#1201;дды тірі адамдай жанды, толы&#1179;&#1179;анды т&#1201;л&#1171;асы т&#1201;тасып шы&#1179;&#1179;ан.</span></span></p> <p><span style="font-size: 18px"><span style="color: green">Ал&#1171;аш&#1179;ы кітапта адам, азамат ретінде &#1179;алыптас&#1179;ан Абай кейінгі кітаптарда а&#1179;ын, &#1179;айраткер ретінде &#1179;иян-&#1179;илы &#1179;имыл-&#1241;рекеттерге к&#1257;шеді. Осы желіні&#1187; &#1201;зына бойында оны&#1187; тарам-тарам &#1257;су, даму жолдары, белес-белес &#1257;рістеу, шары&#1179;тау биіктері жатыр. Бір кереметі - осыларды&#1187; б&#1241;рі тек &#1179;ана сырт&#1179;ы сарт-с&#1201;рт, ыл&#1171;и &#1179;олма-&#1179;ол «&#1179;имыл-к&#1199;шпен емес, шы&#1171;армашылы&#1179; іспен» (&#1240;уезов), я&#1171;ни ішкі к&#1257;&#1187;іл к&#1199;йіндегі н&#1241;зік а&#1171;ыстар мен тол&#1179;ындар ар&#1179;ылы, соларды&#1187; сан т&#1199;рлі иін-иірімдері ар&#1179;ылы &#1179;ат-&#1179;абат астарлы к&#1257;рініс табады. &#1178;а&#1211;арман іштей т&#1199;леп &#1257;седі. Демек, рухани ма&#1171;ынасында Абай, бір жа&#1171;ынан, сыр мен сезімнен, ой мен санадан &#1179;&#1201;йылып жасал&#1171;ан тере&#1187; психологиялы&#1179; т&#1201;л&#1171;а. Бас кейіпкерді&#1187; парасат пен философия&#1171;а толы болмыс-бітіміндегі &#1179;айталанбас &#1179;адыр-&#1179;асиетте осында жатыр. Абай - ке&#1187; &#1179;&#1201;лашты, мол тынысты эпикалы&#1179; т&#1201;л&#1171;а. Б&#1201;л т&#1201;л&#1171;аны автор эпопеяны&#1187; басынан ая&#1171;ына дейін &#1257;рмек то&#1179;ы&#1171;андай, бір де бір тінін &#1199;збестен тартып, асы&#1179;пай &#1257;ріп шы&#1171;ады. К&#1257;л-к&#1257;сір на&#1179;ты да затты деталь, &#1201;шан-те&#1187;із психологиялы&#1179; анализ, сан-сала іс-&#1241;рекет, &#1179;имыл-харекет - осыларды&#1187; б&#1241;рі Абай т&#1201;л&#1171;асын сомдау&#1171;а &#1179;ызмет етеді. Осыларды&#1187; б&#1241;рінде де автор &#1257;з &#1179;а&#1211;арманыны&#1187; «жан диалектикасын» бойлап, ілгерілейді де отырады. Абай т&#1201;л&#1171;асы о&#1179;ырманны&#1187; к&#1257;з алдында к&#1257;ктей &#1257;сіп, авторды&#1187; &#1257;зі айт&#1179;андай, &#1179;&#1201;з-жартасты жарып шы&#1171;ып жапыра&#1179; жай&#1171;ан шынар&#1171;а - символ бейнеге айналады. Эпопеяны&#1187; басында Абай &#1257;зін &#1179;орша&#1171;ан д&#1199;ниеге кіршіксіз с&#1241;би сезіммен, к&#1199;н&#1241;сіз бала к&#1257;зімен &#1179;арайды. Семей &#1179;аласынан Шы&#1187;&#1171;ыс баурайында&#1171;ы аулына &#1179;айтып келе жатып, &#1257;зі ту&#1171;ан &#1257;лкені жан ж&#1199;ректен «жабыса, са&#1171;ына с&#1199;йеді!». Б&#1201;л ке&#1187; жазирада мейірбанды&#1179; пен туыс&#1179;анды&#1179;тан бас&#1179;а, елдік пен ерліктен &#1257;зге о&#1171;аш мінез бар деп білмейді, &#1179;анішер &#1179;аталды&#1179;, жауыз жендеттік болады деген ой &#1199;ш &#1201;йы&#1179;таса т&#1199;сіне кірмейді. «Есенбай жырасында &#1201;ры жатады» дегенге сенбейді де м&#1241;н бермейді, &#1179;айта &#1179;асында&#1171;ы Байтас пен жор&#1171;а Ж&#1201;мабайды &#1257;зі «&#1201;ры» боп &#1179;ор&#1179;ытады. Жас Абайды&#1187; ту&#1171;ан дала туралы осынау уыз &#1201;&#1171;ымы &#1257;з &#1241;кесі &#1178;&#1201;нанбай &#1257;ктемдігінен &#1179;&#1201;рбан бол&#1171;ан &#1178;одар &#1257;лімін к&#1257;ргенде т&#1257;&#1187;керіліп т&#1199;седі. &#1256;згеріс осыдан басталады. Енді ол &#1178;&#1201;нанбай мен &#1179;&#1201;нанбайшылдар ісіне к&#1199;дікпен, іштей &#1179;арсылы&#1179;пен &#1179;арай бастайды. Б&#1201;&#1171;ан &#1179;осымша &#1257;з басында&#1171;ы хал де осы ортадан т&#1199;бінде т&#1199;&#1187;ілуге сай&#1171;андай. &#1240;лгі бір &#1178;арашо&#1179;ыда&#1171;ы &#1179;анды о&#1179;и&#1171;адан ауру&#1171;а шалды&#1171;ып, т&#1257;сек тартты; Б&#1257;жей &#1199;йінде тірі жетім &#1171;ып &#1241;кесі «ит жемеге тастат&#1179;ан» кішкене м&#1199;скін Камшат та&#1171;дыры м&#1201;ны&#1187; жанын жегідей жейді: аяулы &#1171;ашы&#1171;ы То&#1171;жан&#1171;а &#1179;осыла алмай, та&#1171;ы да &#1241;ке шешімімен &#1257;зі с&#1199;ймеген Ділда&#1171;а &#1199;йленуі... Осыларды&#1187; б&#1241;рі Абайды&#1187; о баста&#1171;ы м&#1257;лдір т&#1201;ны&#1171;ын сел бас&#1179;андай лайлай береді.</span></span></p> <p><span style="font-size: 18px"><span style="color: fuchsia">&#1178;&#1201;нанбай болса, Абайдан &#1257;зіне ізбасар дайындама&#1179;. Сол оймен баласын &#1241;р іске бір салып, &#1257;з &#1179;арама&#1171;ында&#1171;ы ру басылар&#1171;а ж&#1201;мсап, сынап та к&#1257;рді. Тумысынан зерек, &#1179;абілетті, &#1257;нерлі жігіт оттай жанып, шо&#1179;тай маздап, &#1241;ке сынынан с&#1199;рінбей &#1257;теді. Бар&#1171;ан ауылдарында Абай туралы &#1201;намды &#1201;&#1171;ым, жа&#1179;сы ата&#1179;, кейде тіпті &#1241;жепт&#1241;уір а&#1187;ыз &#1179;алып отырады. «Жігітті ж&#1201;рт ма&#1179;та&#1171;ан &#1179;ыз жа&#1179;та&#1171;ан» дегендей, То&#1171;жанны&#1187; махаббаты да т&#1201;&#1187;&#1171;ыш рет Абай С&#1199;йіндік &#1199;йіне бар&#1171;анда - жас &#1179;она&#1179;пен &#1241;кесіні&#1187; &#1241;&#1187;гіме-насихатыны&#1187; &#1199;стінде т&#1201;тан&#1171;андай... Абайды&#1187; ел ішіндегі есті жас Ерболмен досты&#1171;ы да осындай, азаматты&#1187; ат &#1199;стінде ж&#1199;рген ша&#1179;тарында тап&#1179;ан рухани олжасы. Абайды&#1187; &#1257;з басы, ой-санасы, &#1201;&#1171;ым-нанымы, жалпы ішкі д&#1199;ниесі де, &#1241;рине, бір орында т&#1201;рып &#1179;ал&#1171;ан жо&#1179;. &#1198;здіксіз &#1257;згеру, &#1257;рбу, жа&#1187;&#1171;ыру, жа&#1187;ару &#1199;стінде болатын. Романда б&#1201;л процесті&#1187; ішкі д&#1241;йектері, детальдар, психологиялы&#1179; анализ дегендер атта&#1171;ан сайын кездесіп отырады. Ру аралы&#1179; жанжалдар, таластар, оларды&#1187; &#1257;ршіп, ас&#1179;ынып барып &#1201;лас&#1179;ан жері - То&#1179;памбеттегі, М&#1201;са &#1179;&#1201;лда&#1171;ы &#1179;арулы &#1179;а&#1179;ты&#1171;ыстар - Абайды&#1187; &#1257;зі &#1257;мір с&#1199;ріп, &#1257;сіп келе жат&#1179;ан орта&#1171;а &#1241;леуметтік к&#1257;з&#1179;арасын &#1179;алыптастырады. Бара-бара жас азамат &#1257;з ж&#1257;нін іздеп, ба&#1171;ытын ба&#1171;дарлайды. Осы жайларды&#1187; &#1179;ай-&#1179;айсысында болмасын, осынау &#1257;мір &#1179;оршауына автор Абай к&#1257;зімен &#1179;араса, Абай &#1257;з бойында&#1171;ы асыл &#1179;асиет - &#1257;нер к&#1257;зімен &#1179;арайды, д&#1241;лірек айт&#1179;анда, Абай а&#1179;и&#1179;атты а&#1179;ын к&#1257;зімен таниды. &#1178;&#1201;нанбайды&#1187; &#1179;анды &#1179;ол &#1179;атыгездігі, одан туындайтын жолсыз жаза мен жауызды&#1179;, &#1201;лып табыс&#1179;ан б&#1257;рілер секілді &#1201;йлы&#1179;&#1179;ан &#1179;ыры&#1179; руды&#1187; &#1179;ыры&#1179; к&#1257;кжалы - ж&#1201;мыл&#1171;ан &#1179;ыры&#1179; ж&#1201;дыры&#1179;, та&#1171;ылы&#1179;пен ла&#1179;тырыл&#1171;ан &#1179;ыры&#1179; тас кесек; осы к&#1257;ріністерді&#1187; жан т&#1199;&#1187;ілтер жырт&#1179;ышты&#1179; м&#1241;ні; осындай «жаны ашымасты&#1187; &#1179;асында басы ауыр&#1171;андар» - ж&#1201;т&#1179;а &#1201;шыра&#1171;ан жарлы-жа&#1179;ыбайлар, &#1179;ира кезік &#1179;&#1201;л-&#1179;&#1201;тандар, басында билігі жо&#1179; &#1241;йелдер &#1179;ауымы, еріксіз &#1201;затыл&#1171;ан &#1179;ыздар, &#1179;алы&#1187; мал&#1171;а т&#1199;скен келіндер, т&#1199;рліше &#1257;лу-тірілулер, &#1257;шу-жанулар, осылар &#1179;алыптастыр&#1171;ан салт-сана, &#1241;дет-&#1171;&#1201;рыптар... Осыларды&#1187; б&#1241;рін Абай сырттай ба&#1179;ыламайды, бар а&#1179;ынды&#1179; болмысымен іштей тол&#1179;ына сезінеді, тебірене т&#1199;йсінеді ж&#1241;не осыларды&#1187; б&#1241;ріне бейтарап &#1179;арай алмайды, &#1179;алыс &#1179;алмайды, &#1241;р &#1179;&#1201;былыс&#1179;а &#1257;зіні&#1187; &#1179;арым-&#1179;атысын белгілейді, не &#1179;&#1201;птайды, не &#1179;арсы болады, сол ретпен белсенді &#1179;имыл&#1171;а к&#1257;шеді...<br />Адамдарды&#1187; ара&#1179;атынасы &#1171;ана емес-ау, тіпті таби&#1171;ат &#1179;&#1201;былыстарыны&#1187; &#1257;зін Абай статикалы&#1179; х&#1241;лде емес, динамикалы&#1179; к&#1199;йде аны&#1179; а&#1179;ынды&#1179; т&#1199;йсікпен тура тірілтіп т&#1199;сінеді. Айталы&#1179;, &#1179;ырда&#1171;ы кеш, &#1179;о&#1187;ыр і&#1187;ір «б&#1201;ны&#1187; бір &#1201;&#1171;ымсыз &#1241;міршісі, с&#1199;йсіндіре м&#1199;лгіткен зор м&#1201;&#1187;дасы т&#1241;різді»; кеше &#1171;ана &#1257;зара жауы&#1179;&#1179;ан рулар бір-біріне сойыл сермеп, шо&#1179;пар сілтеп, бір-бірін со&#1179;&#1179;ы&#1171;а жы&#1179;&#1179;ан тау б&#1257;ктерінен «со&#1179;&#1179;ан сал&#1179;ын ыз&#1171;ар &#1179;атал мінездерді&#1187; ыз&#1171;ыры&#1171;ы т&#1241;різді»; енді бірде «Абай бірт&#1199;рлі сейіліп, іштей серпіліп алып, тау жотасынан биіктеп, аспан&#1171;а &#1179;арады. Толы&#1179; ай ашы&#1179; к&#1257;кті &#1179;ал&#1179;ып, сызып келіп бір топ шо&#1171;ыр &#1179;ара б&#1201;лт&#1179;а кірді. Кірді де &#1179;ызы&#1179; к&#1199;йге т&#1199;сті. Абай со&#1171;ан &#1179;арап &#1257;зге жайды&#1187; б&#1241;рін &#1201;мытып, а&#1187;ырап телміре &#1179;алды». Абайды&#1187; а&#1179;ынды&#1179; бітімі, ішкі д&#1199;ниесі осылайша н&#1241;зік ж&#1241;не тере&#1187; ашылады. Д&#1241;л осы т&#1241;сілмен эпопея авторы бас кейіпкерді&#1187; іштей т&#1199;леуін, &#1257;згеруі мен &#1257;суін к&#1257;рсетеді. Кітап басында &#1179;аладан келе жат&#1179;ан Абай&#1171;а жер&#1201;йы&#1179; боп к&#1257;рінген к&#1257;ктем к&#1257;ркіндегі кербез дала кітапты&#1187; ая&#1171;ында а&#1179; &#1179;ар астында а&#1179; кебінге оран&#1171;ан &#1257;лік секілденеді. Б&#1201;л - &#1241;шейін к&#1257;зге к&#1257;рінген сурет &#1179;ана емес, к&#1257;&#1187;ілге &#1201;яла&#1171;ан шынды&#1179;. Б&#1201;л шынды&#1179;&#1179;а енді Абайды&#1187; к&#1257;з&#1179;арасы да бас&#1179;аша... &#1240;ке мен баланы&#1187; арасында&#1171;ы жол айыры&#1171;ы осы т&#1201;ста біржола белгіленеді. Б&#1201;л б&#1201;рылыс&#1179;а &#1241;келген романны&#1187; &#1257;н бойында&#1171;ы психологиялы&#1179; д&#1241;лелді&#1187; к&#1199;ші сондай, о&#1179;ырман Абайды&#1187; &#1241;р &#1179;ылы&#1171;ы мен &#1179;имылын д&#1241;л &#1257;з &#1179;имылы мен &#1179;ылы&#1171;ындай &#1179;алт&#1179;ысыз &#1179;абылдап, татаусыз т&#1199;йсінеді. Сонды&#1179;тан ол &#1241;ке мен баланы&#1187; ажырасу себебіне сенеді. 1-кітапты&#1187; ая&#1171;ында &#1241;ке мен бала бір-біріне бетпе-бет келіп, ой, пікір, &#1201;&#1171;ым сайысына т&#1199;скенде о&#1179;ырман Абай жа&#1171;ында болады. Абай, с&#1257;йтіп, &#1257;з &#1257;міріні&#1187; биік &#1179;иясына &#1179;арай адымдап, &#1257;рлеп келе жатады: «&#1178;ия&#1171;а &#1179;адам бас&#1179;аны рас. Бір к&#1199;ндерде жала&#1187; &#1179;&#1201;зды&#1187; басында&#1171;ы та&#1179;ыр &#1179;&#1201;м мен таста&#1179;ты жарып, &#1241;лсіз н&#1241;зік шешек атып, жас шынар пайда бол&#1171;ан. Сондай бір &#1257;мір г&#1199;л шаш&#1179;ан. Енді бір к&#1199;нде сол шы&#1187;&#1171;а шы&#1179;&#1179;ан жал&#1171;ыз шынар бал&#1171;ын тартып, жас &#1179;уат&#1179;а толыпты. &#1178;азір о&#1171;ан &#1179;ыс пен аяз да, тіпті тау дауылы да &#1179;атер болудан &#1179;ал&#1171;ан еді»[5]. 1-кітапта Абай осылайша азамат ретінде &#1179;алыптасса, екінші кітаптан былай &#1179;арай енді &#1257;нер адамы - а&#1179;ын Абай, шын м&#1241;ніндегі азамат-а&#1179;ын к&#1257;рінеді. Б&#1201;л т&#1201;ста автор&#1171;а «шы&#1171;армашылы&#1171;ы ар&#1179;ылы Абайды&#1187; &#1257;зі к&#1257;мекке келеді» (&#1240;уезов). Ендігі &#1257;мір Абай а&#1179;ынды&#1171;ыны&#1187; &#1179;айнар-б&#1201;ла&#1171;ына айналады. Ендігі жерде к&#1257;п-к&#1257;п деталь Абай &#1257;неріні&#1187; психологиясы - к&#1257;птеген &#1257;ле&#1187;деріні&#1187; туу &#1179;&#1201;пиясын ашу&#1171;а &#1179;ызмет етеді. Асылы, Абай а&#1179;ынды&#1171;ыны&#1187; ар&#1171;ы тамыры &#1257;зіні&#1187; ту&#1171;ан топыра&#1171;ында&#1171;ы т&#1257;л &#1241;дебиетте - халы&#1179; &#1257;нерінде - &#1257;зін с&#1241;би кезінен &#1179;иял-&#1171;ажайып ертегілермен &#1241;лдилеген Зере-&#1241;жеде, м&#1201;&#1187;шыл жырау Барласта, сыншыл жыршы Ш&#1257;жеде... жатса, бергі б&#1201;та&#1171;ы мен жасыл жапыра&#1171;ы орыс &#1241;дебиетінде - Е. П. Михаэлис секілді орыс достары ар&#1179;ылы &#1179;олы жеткен А. С. Пушкинде, М. Ю. Лермонтовта... жатыр. Романда осы сыр тере&#1187; ж&#1241;не жан-жа&#1179;ты тол&#1171;амын табады. Таланты мен танымы, &#1201;&#1171;ымы мен білімі, жалпы ой-санасы, а&#1179;ыл-парасаты осындай &#1179;ос арнадан &#1179;оректенген азамат а&#1179;ынны&#1187; рухани дамуы, &#1179;айраткер ретінде &#1257;суі одан &#1241;рі жал&#1171;асады. Мыс., ал&#1171;аш&#1179;ы кітаптарда Абай &#1257;з келесіндегі келе&#1187;сіздікті, &#1257;з ортасында&#1171;ы &#1241;ділетсіздікті, феодализмні&#1187; то&#1187; мойынды&#1171;ын сынаушы болса, кейінгі кітаптарда ол ше&#1187;берден шы&#1171;ып, енді к&#1199;ллі Шы&#1171;ыс керітартпалы&#1171;ын &#1241;шкерелеуші д&#1241;режесіне к&#1257;теріледі.</span></span></p> mybb@mybb.ru (Fenix) Thu, 01 Mar 2012 20:09:35 +0400 https://kzreferattar.forumkz.ru/viewtopic.php?pid=6#p6 https://kzreferattar.forumkz.ru/viewtopic.php?pid=5#p5 <p><span style="font-size: 18px">Алаш &#1179;айраткерлері ішінде коммунистік террордан тірі &#1179;ал&#1171;ан жал&#1171;ыз &#1179;аза&#1179; М&#1201;хтар &#1240;уезов еді. Ол &#1201;лы тол&#1179;ынны&#1187; рухани аманатын к&#1257;ркем &#1241;дебиетте толы&#1179; &#1179;алдыр&#1171;ан бірден-бір &#1179;аламгер. Б&#1201;л идея е&#1187; алдымен оны&#1187; басты шы&#1171;армасы “Абай жолы” романында ж&#1199;зеге асты. <br />&#1178;аза&#1179; &#1241;дебиетіні&#1187; тарихында&#1171;ы дала та&#1171;дырын м&#1201;хит тектес тере&#1187;дікпен тол&#1171;а&#1171;ан “Абай жолы” роман-эпопеясыны&#1187; авторы М&#1201;хтар &#1240;уезовті&#1187; к&#1257;пке дейін, д&#1241;лірек айт&#1179;анда, &#1179;ыры&#1179;ты&#1187; &#1199;стіне шы&#1179;&#1179;анша, &#1201;лы а&#1179;ынны&#1187; &#1257;мірі, ту&#1171;ан-&#1257;скен ортасы туралы шы&#1171;арма жазу жоспары болма&#1171;анын ескерткені бар. Абай &#1257;ле&#1187;дерін бас­тыру, &#1171;&#1201;мырбаянын жасау, зерттеу е&#1187;бектер жариялауды роман&#1171;а барар жол деп санама&#1171;ан екен. Сонды&#1179;тан &#1199;лкен шы&#1171;арма идеясы &#1241;бден піскен кезде, &#1179;ажетті уа&#1179;ытты &#1257;ткізіп ал&#1171;анына барма&#1179;ты шайна&#1171;ан. Дегенмен, ескі ж&#1201;ртта &#1241;лі де к&#1257;п естелік бар-ды. Абай заманыны&#1187; сан-салалы сырларын, д&#1241;уірді&#1187; &#1179;ат-&#1179;абат тартыстарын, д&#1241;лді о&#1179;и&#1171;алар, а&#1187;ыз-&#1241;&#1187;гімелерді даланы&#1187; жезта&#1187;дай, ескі к&#1257;з, &#1179;&#1201;йма &#1179;&#1201;ла&#1179; адамдары кейде саф таза к&#1199;йінде, кейде мы&#1187; &#1179;&#1201;былтып жеткізген. Абайды&#1187; мінезіне &#1179;аны&#1179;тыр&#1171;ан &#1179;асында&#1171;ы жары – &#1240;йгерім, &#1201;лы – Т&#1201;ра&#1171;&#1201;л, інісі – Ш&#1241;к&#1241;рім, ш&#1241;кірттері – К&#1257;кбай, &#1178;атпа, Байма&#1171;амбеттер. К&#1257;п н&#1241;рсені&#1187; т&#1199;біне, т&#1199;кпірлі табанына &#1199;&#1187;ілу керек бол&#1171;ан. Ел аузы &#1178;ам&#1179;а мен &#1178;одар н&#1241;псі &#1199;шін &#1179;ылмыс&#1179;а бар&#1171;ан деседі. Абай &#1199;ш &#1241;йел ал&#1171;ан кісі: Ділда, &#1240;йгерім, Еркежан. Д&#1241;рмен деген а&#1179;ын болма&#1171;ан. Жазушылы&#1179; ма&#1179;сат&#1179;а орай автор &#1257;мірлік д&#1241;лді деректерді &#1179;ажет жерінде &#1257;згерткен, керекті орайда жа&#1187;а кейіпкерлер, о&#1179;и&#1171;алар ойлап тап&#1179;ан.<br />Романда &#1179;аламгерді&#1187; б&#1201;рын&#1171;ы шы&#1171;армаларында&#1171;ы &#1241;уен-сарындар жал&#1171;асып, тере&#1187;деп, байып, жа&#1187;а сапада&#1171;ы к&#1257;ркем ойлар, кемел бейнелер ту&#1171;ан, &#1179;аза&#1179; тіліні&#1187; адам психологиясын, &#1241;леуметтік &#1179;айшылы&#1179;тарды ашып берудегі орасан зор байлы&#1171;ы к&#1257;рініп, жанрды&#1187; е&#1187; жо&#1171;ары талаптарына жауап беретін мол м&#1199;мкіндіктері ашыл&#1171;ан. М.&#1240;уезов т&#1201;рмысы, моральды&#1179; институттарыны&#1187; &#1257;мірлік материалдары негізінде &#1179;атал реализм, с&#1201;лулы&#1179;, &#1241;семдік талаптарына д&#1257;п келетін тарихи роман тудыру ар&#1179;ылы &#1179;аза&#1179; &#1241;дебиетіні&#1187; де&#1187;гейін биік &#1241;лемдік д&#1241;режеге к&#1257;теріп, жа&#1187;а эстетикалы&#1179; игіліктер дарытып, &#1179;аламгерлік ерлік жасады.<br />Т&#1257;рт томды эпопеялы&#1179; к&#1257;лемді роман &#1179;аза&#1179; &#1179;о&#1171;амыны&#1187; жарты &#1171;асырлы&#1179; &#1241;леуметтік, т&#1201;рмысты&#1179;, отбасылы&#1179;, &#1171;&#1201;мырын мейлінше д&#1241;л, ай&#1179;ын, адал бейнелейді. О&#1179;и&#1171;алар жыл маусымдарыны&#1187; т&#1257;рт мезгіліне бірдей, т&#1241;улікті&#1187; &#1241;рт&#1199;рлі с&#1241;ттерінде, к&#1199;н демей, т&#1199;н демей, толассыз &#1257;тіп жатады. Аталар буыны &#1178;&#1201;нанбайлар &#1257;міріні&#1187; со&#1187;&#1171;ы кезе&#1187;і, орта буын Абайлар &#1257;мірі т&#1199;гелдей дерлік, жа&#1187;а буын &#1240;зімбайлар &#1257;міріні&#1187; тал т&#1199;сі, жас т&#1257;л Рахымдар &#1257;міріні&#1187; басы – бірімен-бірі жал&#1171;ас, &#1199;зілмейтін тіршілік к&#1257;шіні&#1187; керуені іспеттес, бірін-бірі &#1179;уалай жосы&#1171;ан дария тол&#1179;ындары секілді саба&#1179;тас, жал&#1171;ас &#1179;алпында к&#1257;рініс табады. Б&#1201;л бір м&#1241;&#1187;­гілік толас таппас жа&#1179;сылы&#1179; пен жаманды&#1179;, махаббат пен &#1171;адауат, &#1241;ділет пен з&#1201;лымды&#1179; шай&#1179;асы ретінде бейнеленеді.<br />Романда&#1171;ы негізгі со&#1179;талы о&#1179;и&#1171;а, бас майдан &#1257;тетін орта – тобы&#1179;ты рулары мекендеген Шы&#1187;&#1171;ыстау айма&#1171;ы. К&#1257;ршілес елдер &#1179;аракесек, уа&#1179;, керей, матай авторлы&#1179; баяндау барысында, кейбір тартыс, дау-дамай кезінде &#1171;ана айтылып отырады. Шы&#1187;&#1171;ыстауды&#1187; айналасы, іші-сырты, Хан, Орда, Машан, До&#1171;ала&#1187;, Семейтау секілді &#1241;йгілі биіктер, Ша&#1171;ан, Ащысу, &#1178;арауыл, Ба&#1179;анас, Ертіс &#1257;зендері, белгілі к&#1199;зеу, к&#1257;ктеу, жайлау, &#1179;ыстаулар, толып жат&#1179;ан адыр, шо&#1179;ы, бел, асу, т&#1257;бе, &#1179;&#1201;ды&#1179;, бастау-б&#1201;ла&#1179;, к&#1257;л, ши, &#1179;оры&#1179;, зират, &#1179;орым, шат&#1179;ал, сай, а&#1187;&#1171;ар, то&#1171;ай, &#1199;&#1187;гір, с&#1199;рлеу-со&#1179;па&#1179;, жолдар ала&#1179;ан&#1171;а сал&#1171;андай ап-ай&#1179;ын к&#1257;ркем суретке айнал&#1171;ан.<br />Жазушы бір рулы ел жайла&#1171;ан ортаны бейнелеу ар&#1179;ылы &#1179;аза&#1179; т&#1201;рмысын, т&#1201;тас ал&#1171;анда к&#1257;шпелілер м&#1241;дениетін т&#1199;гел к&#1257;рсетіп беретін биік де&#1187;гейге к&#1257;теріледі. К&#1257;ші-&#1179;онны&#1187; б&#1199;ге-шігесіне дейін аны&#1179;тап, шаруашылы&#1179; орайына байланысты, мал жаю талабына с&#1241;йкес жер отын тиімді пайдалану &#1199;шін шаруа &#1179;аза&#1179;тар &#1179;олдан&#1171;ан к&#1241;сіби &#1241;рекеттерді&#1187; &#1241;леуметтік тамырлары ашылады, те&#1187;сіздік, зорлы&#1179;-зомбылы&#1179;, тіршілік &#1199;шін к&#1199;рес сарындары саба&#1179;тас ж&#1199;реді, осы арнада&#1171;ы адамдар та&#1171;дыры бар.<br />Бір рулы ел жайла&#1171;анмен, жалпы к&#1257;лемі отыры&#1179;шы ша&#1171;ын мемлекет сыйып кететін айма&#1179;ты&#1187; негізгі &#1179;атынас-&#1179;&#1201;ралы – ат. Шы&#1171;арма кейіпкерлерін к&#1257;п ретте ат &#1199;стінен к&#1257;реміз. Ат пен адам бір т&#1201;л&#1171;а іспеттес. Жал&#1171;ыз жолаушы сирек. &#1178;атал далада топ­тасып ж&#1199;рмесе болмайды. К&#1257;шпелі елді&#1187; перзенті к&#1257;біне ат &#1199;стінде. Атты&#1187; жасы, т&#1199;сі, ж&#1199;рісі, ер-т&#1201;рманы, мінез-машы&#1171;ы, ая&#1187;дау, желу, жорту, жор&#1171;алау, шабу – осыны&#1187; б&#1241;рін автор &#1241;р ситуация&#1171;а орай д&#1257;п басып, баяндап отырады.<br />К&#1257;шпелі &#1257;мірді&#1187; к&#1257;бесі с&#1257;гіліп, &#1179;аза&#1179; елі патша &#1257;кіметіні&#1187; отарлы&#1179; табанына т&#1199;скеннен кейін, бекіністер, &#1179;алалар салынып, ендігі билікті&#1187; т&#1199;п &#1179;азы&#1171;ы сол ша&#1211;арларда &#1179;а&#1171;ыл&#1171;ан. Сонды&#1179;тан &#1179;ырда бастал&#1171;ан дау-шар, бітімсіз к&#1199;рес, лап еткен &#1257;рт т&#1199;пті&#1187; т&#1199;бінде &#1201;лы&#1179; ке&#1187;сесіне т&#1201;мсы&#1179; тірейді. Со&#1187;&#1171;ы шешім сол жерде. Сол себептен романда&#1171;ы бір&#1179;ыдыру о&#1179;и&#1171;а &#1178;ар&#1179;аралы, Семей, Алматы &#1179;алаларында &#1257;теді. &#1240;сіресе, Абайды&#1187; бала кезінде о&#1179;ы&#1171;ан, кейін білім &#1179;у&#1171;ан, &#1241;ділет іздеген, достар тап&#1179;ан к&#1199;ндеріні&#1187; ку&#1241;сі – Семей.<br />Жазушы негізінен &#1257;мірді&#1187; таби&#1171;и а&#1171;ымын, уа&#1179;ытты&#1187; ілгері жылжу &#1179;&#1201;былысын к&#1257;р­сетеді. Абайды&#1187; он &#1199;ш жасынан бастап д&#1199;ние сал&#1171;анына дейінгі &#1179;ыры&#1179; алты жыл­да оны &#1179;орша&#1171;ан ортада &#1257;ткен басты о&#1179;и&#1171;алар тізбекті саба&#1179;тасты&#1179;та, бірінен-бірі туып, &#1257;рістеп, тарамданып, ас&#1179;ынып, шорт сынып, та&#1171;ы бастау алып, шы&#1171;андап, &#1179;атарласа дамып, лаулап барып &#1257;шіп, &#1179;айта жанып, &#1179;&#1201;былып, &#1257;згеріп, осы арнада онда&#1171;ан, ж&#1199;здеген, мы&#1187;да&#1171;ан адамдар та&#1171;дыры шешіліп жатады: жас шынар г&#1199;л шашады, к&#1241;рі б&#1241;йтерек &#1179;&#1201;лайды.<br />Кейіпкерлерді&#1187; &#1179;азіргі &#1257;міріне тікелей &#1179;атысы жо&#1179;, б&#1201;рын &#1257;ткен бірен-саран о&#1179;и­&#1171;алар &#1171;ана еске т&#1199;сіру ар&#1179;ылы белгілі болады. Жарты &#1171;асыр уа&#1179;ытты &#1179;амтитын ке&#1187; тынысты, сан арналы &#1201;лы шы&#1171;арманы&#1187; барлы&#1179; тарау, б&#1257;лімдерінде к&#1257;шпелі &#1179;аза&#1179; т&#1201;рмысына етене к&#1257;рініс, сурет, тартыстармен астарлас жалпы адам баласына т&#1241;н &#1179;айшылы&#1179; к&#1199;рес, &#1179;асиеттер мол &#1179;амтылып, ке&#1187; к&#1257;лемде тере&#1187; де сенімді бейнеленген.<br />Роман бірінші бетінен бастап со&#1187;&#1171;ы жолына дейін с&#1201;сты &#1257;мірді&#1187; &#1179;атал шынды&#1171;ына суарыл&#1171;ан. &#1240;демі, таза ша&#1211;арда &#1199;лкен &#1201;стаздардан білім алып жат&#1179;ан он &#1199;ш жасар ш&#1241;кіртті&#1187; о&#1179;уын еріксіз &#1199;зіп, &#1179;ырда&#1171;ы к&#1199;рес майданына салма&#1179;шы &#1241;ке &#1241;рекеті зорлы&#1179; емей немене? Ауыл&#1171;а деген са&#1171;ыныш та&#1171;ы бар. &#1178;одар-&#1178;ам&#1179;а тра­гедиясыны&#1187; &#1199;стінен шы&#1179;&#1179;ан со&#1187;, екі&#1201;дай к&#1257;&#1187;ілдегі Абайды&#1187; м&#1201;рттай &#1201;шуы т&#1241;н жарасы &#1171;ана емес, жан жарасы болып бейнеленеді. <br />Жас ж&#1199;ректі от&#1179;а &#1179;ары&#1171;андай бол&#1171;ан осы &#1179;анды &#1257;лімнен кейін бала к&#1257;&#1187;іл айнала &#1179;орша&#1171;ан орта&#1171;а, &#1199;лкендер &#1241;рекетіне шошын&#1171;ан к&#1257;збен &#1179;арап, бірте-бірте суы&#1179; та &#1179;атал шынды&#1179;тарды сезіп &#1179;ана &#1179;оймай, оларды&#1187; &#1241;леуметтік, философиялы&#1179; астарлы м&#1241;ндерін &#1201;&#1171;а бастайды.<br />Содан барып, &#1241;уелгі &#1199;нсіз &#1179;арсылы&#1179;, ішкі наразылы&#1179; &#1201;л&#1171;ая келіп, саналы к&#1199;рес жо­­­лына &#1179;арай беттетеді. Абайды&#1187; азамат, &#1179;айраткер ретіндегі &#1257;сіп-толы&#1171;уы а&#1179;ынды&#1179; дарыныны&#1187; т&#1199;йін тастап, б&#1199;ршік атып, г&#1199;л шашып, жапыра&#1179; жаюымен &#1179;атар егіз отырады. К&#1257;не жыр, ескі &#1241;&#1187;гіме, аталы с&#1257;зді жадында т&#1201;тып, к&#1257;&#1187;ілге то&#1179;ып; Шы&#1171;ыс, Батыс &#1241;дебиеттері те&#1187;іздеріне &#1179;&#1201;лаш &#1201;рып барып, поэзияны&#1187; &#1201;лы айдынына шы&#1179;&#1179;ан Абай талантыны&#1187; небір тылсым сырларын, шы&#1171;армашылы&#1179; психологиясын тере&#1187; бейнелеген &#1240;уезов &#1257;негесі – &#1241;лемдік прозада&#1171;ы жа&#1187;а бір д&#1241;ст&#1199;рлерге м&#1201;рынды&#1179; бол&#1171;анын, оны &#1257;з т&#1241;жірибелерінде пайдалан&#1171;анын к&#1257;птеген &#1179;аламгерлер айт&#1179;ан.<br />Кейіпкерлерін бір жа&#1179;сылы&#1179;, бір жаманшылы&#1179;та сынау – &#1240;уезов поэтикасында&#1171;ы ерекше шебер &#1179;олданылатын &#1257;німді к&#1257;ркемдік т&#1241;сілдерді&#1187; бірі екенін, &#1241;сіресе, Абай характерін сомдау принципінен к&#1257;реміз. &#1178;ара&#1187;ыз: жылы с&#1257;з айтып, ма&#1187;дайдан бір иіскемейтін &#1179;атал &#1241;ке, мейір-шаф&#1179;ат т&#1257;гіп, елжіреп, еміреніп отыр&#1171;ан &#1241;же мен ана, жаттан бетер жауы&#1171;ып кеткен ту&#1171;ан а&#1171;а, &#1179;о&#1187; етін кесіп берсе, &#1179;ы&#1187;&#1179; етпейтін ту&#1171;ан іні, ата д&#1241;ст&#1199;рімен &#1179;осылып, балаларына ана болып отыр&#1171;ан &#1179;&#1201;ша&#1171;ы суы&#1179; &#1241;йелі. Б&#1201;л бір ша&#1187;ыра&#1179; астында&#1171;ы кере&#1171;ар ж&#1241;йттер. Ал енді б&#1201;дан сырт&#1179;а шы&#1171;ып к&#1257;рі&#1187;із.<br />Кеше &#1171;ана тізе &#1179;осып, ел тізгінін &#1179;атар &#1201;ста&#1171;ан &#1178;&#1201;нанбай мен Б&#1257;жей б&#1199;гін Ыр&#1171;ызбай мен Жігітекті со&#1171;ыстырып, кісі &#1257;ліміне дейін барып отыр. Б&#1201;л екі &#1179;ош&#1179;арды&#1187; басы бір &#1179;азан&#1171;а сыйма&#1171;аннан ту&#1171;ан ба&#1179;асты&#1179;, к&#1199;ншілдік кикілжі&#1187; емес, алыс т&#1199;кпірлі ниетті тіршілікті&#1187; &#1179;амы, &#1257;з н&#1241;сілі &#1199;шін &#1179;оныс ке&#1187;ейту, жер алу ма&#1179;сатынан шы&#1179;&#1179;ан арпалыс. Шындап келгенде, б&#1201;л ауыз бірлікті&#1187; жо&#1179;ты&#1171;ынан &#1257;ршитін таза &#1179;аза&#1179;ы рулы&#1179; &#1179;а&#1179;ты&#1171;ыс емес, жалпы адам баласыны&#1187; м&#1241;ні бар, &#1241;улет пен &#1241;улетті, &#1201;рпа&#1179; пен &#1201;рпа&#1179;ты, халы&#1179; пен халы&#1179;ты, ел мен елді, мемлекет пен мемлекетті со&#1171;ыстыратын м&#1241;&#1187;гілік майдан. Сол &#1199;шін шекара к&#1199;зетіледі, &#1179;ару-жара&#1179; жасалады, елшілік ж&#1199;реді, &#1201;йымдар &#1179;&#1201;рылады.<br />М&#1201;хтар &#1240;уезовті&#1187; &#1179;аламынан ту&#1171;ан ру басылары, билер, мансап &#1201;ста&#1171;ан адамдар кескін-келбеттерімен, мінез &#1179;алыптарымен, с&#1257;йлеген с&#1257;здерімен ар&#1171;ы-бергі за­мандарда&#1171;ы небір іргелі елдерді&#1187; басшыларынан патшалардан, корольдерден, хандардан, дипломаттардан асып т&#1199;спесе, кем со&#1179;пайды. Аспан, з&#1241;улім, биіктік, шы&#1187;ырау, тере&#1187;дік. Іштерінде алтын ерто&#1179;ымды ар&#1171;ыма&#1179; жатса да титтей сыр бермейтін беріктікке, бір ауыз &#1241;діл с&#1257;зге то&#1179;тайтын м&#1241;рттікті, &#1179;ажет жерінде руымен у ішетін ынтыма&#1179;ты &#1179;осы&#1187;ыз. &#1178;ас-&#1179;аба&#1179;, ым-жым, емеурін, ж&#1199;ріс-т&#1201;рыс, киім киіс, с&#1257;з саптау, билік айту, ел бас&#1179;ару – м&#1201;ны&#1187; б&#1241;рінде мы&#1187;жылды&#1179; к&#1257;шпелі м&#1241;дениет &#1179;алыптастыр&#1171;ан тапжылмайтын, &#1241;бден орны&#1179;&#1179;ан берік салт-д&#1241;ст&#1199;р бар. Д&#1199;ниеж&#1199;зінде болып жат&#1179;ан &#1201;лы &#1241;леуметтік &#1257;згерістер, отаршылы&#1179; атты алапат &#1179;оз&#1171;алыстар, Батыс пен Шы&#1171;ысты&#1187; м&#1241;&#1187;гілік шарпысуы, темір &#1179;&#1201;рсан&#1171;ан болат т&#1201;я&#1179; капитализмні&#1187; &#1179;анды ше&#1187;гелі сия&#1179;ты &#1171;аламат д&#1199;мпулер к&#1257;шпелілер &#1241;лемін де іріте баста&#1171;ан. Б&#1201;рын&#1171;ы игілік, к&#1241;сіп амалдары, тіршілік &#1179;алпы, адамгершілік м&#1201;раттары енді бас&#1179;а арна&#1171;а т&#1199;сіп, &#1257;згере баста&#1171;ан. Жа&#1187;а &#1257;ріс, соны нысана, &#1257;згеше байлы&#1179; тума&#1179;. М&#1201;ны к&#1257;шпелілерді&#1187; ескі &#1179;ауымы т&#1199;сінбейді, келешекпен туыса табысатын жа&#1187;а т&#1257;л енді келе жатыр.<br />М&#1201;хтар &#1240;уезов осындай планеталы&#1179; м&#1241;н-ма&#1171;ына&#1171;а ие, &#1179;ауымдар, м&#1241;дениеттер ауысуы т&#1201;сында&#1171;ы сан-алуан отбасылы&#1179;, &#1241;улеттік, ру-тайпалы&#1179;, халы&#1179;ты&#1179; &#1179;а&#1179;­ты&#1171;ыс, шай&#1179;ас, тартыстар &#1199;стінде адамды&#1179; мінез &#1179;алыптарымен ашылатын&#160; исі т&#1199;ркілік, шынайы &#1179;аза&#1179;ылы&#1179; исі а&#1187;&#1179;ы&#1171;ан &#1241;рі ты&#1187;, &#1241;рі &#1171;ажап к&#1257;ркем &#1179;а&#1211;армандары бар т&#1201;тас с&#1201;лулы&#1179; &#1241;лемін алып келді. Б&#1201;л ж&#1201;лдызды аспанны&#1187; &#1179;а&#1179; т&#1257;рінде Темір&#1179;азы&#1179;тай болып, бойына хал&#1179;ыны&#1187; &#1171;асырларда с&#1201;рыпталып, екшелген барлы&#1179; асыл &#1179;асиеттерін жи&#1171;ан, &#1241;рі а&#1179;ын, &#1241;рі дана, &#1241;рі &#1179;айраткер, &#1241;рі ойшыл Абай т&#1201;л&#1171;асы т&#1201;р.<br />Абай бейнесін жасауда а&#1179;ын &#1257;міріні&#1187; белгілі о&#1179;и&#1171;алары ке&#1187;інен суреттеледі, оны&#1187; шы&#1171;армаларында&#1171;ы &#1241;уез-сарындар, мотивтер, идеялар пайдаланады. Біра&#1179; жеке &#1257;ле&#1187;дерге иллюстрация, жала&#1187;аш еліктеу, &#1179;айта баяндап беру дегені&#1187;із атымен жо&#1179;, Абай с&#1257;здері, диалогта&#1171;ы, монологта&#1171;ы лебіздер т&#1199;п-т&#1199;гел а&#1179;ын лексикасын, синтаксисті ескере отырып, ты&#1187;нан жасал&#1171;ан, М&#1201;хтар тудыр&#1171;ан.<br />&#1200;лы а&#1179;ын, &#1201;лы к&#1199;рескер шытырман, &#1179;ат-&#1179;абат &#1171;&#1201;мыры диалектикалы&#1179; &#1179;айшылы&#1179;та реалистік шыншылды&#1179;пен ашылады. Бір жа&#1171;ынан, б&#1201;л &#1179;аза&#1179;ты&#1187; жа&#1187;а жазба &#1241;дебиетіні&#1187; классигі, &#1257;мірдегі іздері халы&#1179; санасында сайрап жат&#1179;ан на&#1179;ты, тарихи т&#1201;л&#1171;а болса, екінші жа&#1171;ынан, б&#1201;л &#1201;лы жазушы &#1179;иялында бал&#1179;ып ту&#1171;ан зор талант, м&#1241;ні бар, мы&#1187; сан &#1179;ыры жар&#1179;ыра&#1171;ан, образды&#1179;, символды&#1179; &#1179;уаты к&#1199;шті, д&#1199;ниеж&#1199;зі &#1257;неріндегі биік, к&#1257;ркем, &#1201;мытылмас &#1241;деби бейнелерді&#1187; бірі. Адамдар рухыны&#1187; мы&#1187; сан &#1257;зара шарпысуын ке&#1187; к&#1257;лемді, тере&#1187; психологиялы&#1179; талдау ар&#1179;ылы ашып берген к&#1199;рделі романда&#1171;ы е&#1187; &#1199;лкен сезім а&#1171;ыстарыны&#1187; бірі – сан-салалы махаббаты алуан т&#1199;рлі &#1179;&#1201;лпыр&#1171;ан к&#1257;рік бояуымен, с&#1241;т кезе&#1187;дегі &#1241;уез-сарынымен, б&#1201;л&#1179;ына жосы&#1171;ан к&#1199;й-тол&#1179;ынымен бейнеленген. К&#1257;лдене&#1187; к&#1257;к атты&#1171;а елеусіз &#1171;ана к&#1257;рінетін ту&#1171;ан жерді&#1187; тау-тасы, &#1257;зен-к&#1257;лі, айма&#1179;-даласы жазушыны&#1187; шабытты &#1179;аламында &#1179;айтадан жаратыл&#1171;андай болып, &#1179;&#1201;лпырып, жайнап, небір &#1171;ажап &#1179;алыпта к&#1257;рінеді, &#1179;ыс, к&#1257;ктем, жаз, к&#1199;з – б&#1241;рі бар. Н&#1257;серлетіп жа&#1187;быр жауады, ат &#1179;&#1201;ла&#1171;ын к&#1257;рсетпей боран со&#1171;ады.<br />Абайды&#1187; аналарына (Зере, &#1200;лжан), бауырларына (Оспан, Ш&#1241;ке, К&#1241;кітай), достарына (Ербол, Базаралы, Д&#1241;ркембай), балаларына (&#1240;біш, Ма&#1171;ауия) деген ысты&#1179; ы&#1179;ылас, &#1179;ымбат пейілін биік адамгершілік т&#1201;р&#1171;ысынан &#1257;мірді&#1187; сан &#1179;илы кезе&#1187;іне лайы&#1179; &#1179;алыпта суреттеген жазушыны&#1187; ерекше ден &#1179;ойып, зор шабытпен, а&#1179;ынды&#1179; &#1171;аламат &#1179;уатпен бейнелеген психологиялы&#1179; сезімі – &#1171;ашы&#1179;ты&#1179; сырлар, махаббат &#1241;уездері. Б&#1201;л к&#1199;й, б&#1201;л &#1179;алып е&#1187; алдымен Абай басына т&#1241;н.<br />Таби&#1171;атынан ерекше сезімтал, рухы таза, бала к&#1199;нінен халы&#1179; &#1241;дебиетінен сусындап, жадында т&#1201;тып, шы&#1171;ыс поэзиясынан &#1171;ашы&#1179; жырларын о&#1179;ып, т&#1241;рбие ал&#1171;ан жас бозбаланы&#1187; с&#1201;лулы&#1179;&#1179;а, п&#1241;ктікке, &#1241;семдікке &#1179;&#1201;лауы – То&#1171;жанмен т&#1201;&#1187;&#1171;ыш танысуымен д&#1257;п келеді. Б&#1201;л бір а&#1179;ын&#1171;а, ас&#1179;а&#1179; т&#1201;л&#1171;а&#1171;а жарасып келіскен романтикалы&#1179;, &#1171;ажайып махаббат. Екі жа&#1171;ы да &#1257;ртеніп, жанып, лаулап т&#1201;р. Сол к&#1199;йлерді жазушы бірде Абай, бірде То&#1171;жан тол&#1171;ау, монологтары, тебіренісі, лебіз­дері ар&#1179;ылы жас &#1171;&#1201;мырды&#1187; салтанат жыры етіп т&#1257;гілтеді. Астарлар, то&#1171;ысулар, &#1201;ласулар Л&#1241;йлі-М&#1241;жн&#1199;н, &#1178;озы-Баян, Татьяна-Онегин болып жал&#1171;асады.<br />Т&#1199;птеп келгенде, То&#1171;жан тазалы&#1171;ы, с&#1201;лулы&#1171;ы, п&#1241;ктігі Абайды&#1187; &#1241;семдік м&#1201;ратыны&#1187; биік нысанасы секілденіп кетеді, ол &#1179;анша &#1201;сынса &#1179;олы жетпес алып т&#1201;&#1171;ыр, м&#1241;&#1187;гі тар&#1179;амас &#1201;лы са&#1171;ыныш, орны толмас арман секілді. Б&#1201;л к&#1199;йлерді&#1187; жал&#1171;асы, жа&#1187;а заманда&#1171;ы соны к&#1257;рінісі болып &#1240;мір-&#1198;мітей, &#1240;біш-Ма&#1171;ыш, Д&#1241;рмен-М&#1241;кен махаббат хикаялары, сол сапарда&#1171;ы трагедиялы&#1179; халдер, романтикалы&#1179; серпіндер ішкі тол&#1179;ынды &#1241;лемді жайып сал&#1171;ан, биік адамгершілік т&#1201;&#1171;ырлардан шыр&#1179;ал&#1171;ан &#1179;ымбат, асыл, жалынды &#1241;н болып т&#1257;гіліп, мол сарынды симфониядай бойы&#1187;ды бал&#1179;ытып, жан-ж&#1199;йе&#1187;ді елжіретеді. Б&#1201;л арнада батыр, ба&#1171;ылан Базаралы мен н&#1201;рж&#1199;зді, науша Н&#1201;р&#1171;аным ара&#1179;атынасы, сыйласты&#1179;, с&#1199;йіспеншілігі о&#1179;шау &#1241;сер етіп, естен кетпей, ойда &#1179;алып &#1179;ояды. Шы&#1171;армада&#1171;ы диалектикалы&#1179; &#1179;айшылы&#1179;, тартыс, к&#1199;рес сан-салалы, тарам-тарам, ж&#1199;лге-ж&#1199;лге. &#1240;уелде зорлы&#1179;пен о&#1179;удан &#1179;ол &#1199;зген Абай темір но&#1179;та кигендей болып, с&#1199;йгенінен айырылып, атастыру ж&#1257;німен &#1199;йленіп, опы&#1179; жейді. Бірте-бірте &#1257;з &#1241;кесіні&#1187; жуанды&#1171;ынан бастал&#1171;ан &#1241;ділетсіздік тол&#1179;ыны оны бас&#1179;а жа&#1171;а&#1171;а, &#1179;орлан&#1171;андар, &#1179;ор&#1171;ансыздар тобына &#1179;арай ы&#1171;ыстырады. Д&#1201;шпан жаттан да, жа&#1179;ыннан да шы&#1171;ады. Бір &#1241;кені&#1187; екі баласы Абай бір &#1179;иыр&#1171;а, Т&#1241;кежан екінші &#1179;иыр&#1171;а тартады. К&#1199;ндестік отын бы&#1179;сытып ж&#1199;рген К&#1199;нке, М&#1241;ніке, &#1178;аражан, Ділдалар анау. Оларды&#1187; жал&#1171;асы болып жауызды&#1179;ты&#1187; жас жолбарысы &#1240;зімбай &#1257;сіп келе жатыр.<br />Бір жа&#1171;ынан, жаманды&#1179; &#1179;ауласа, екінші жа&#1171;ынан, жа&#1179;сылы&#1179; к&#1257;ктей бастайды. Исі Ыр&#1171;ызбай д&#1201;шпаны есепті Д&#1241;ркембай, Базаралы бірте-бірте жа&#1179;ындай т&#1199;сіп, а&#1179;ыры Абай &#1179;асынан табылады. &#1256;з бауырында жарал&#1171;ан &#1179;анаттары &#1179;андай: &#1240;біш, Ма&#1171;ауия, Д&#1241;рмен, К&#1257;кбай &#1257;ле-&#1257;лгенше-а&#1179;, адал пейілімен, таза досты&#1171;ынан айныма&#1171;ан Ерболды айтса&#1187;шы.<br />К&#1257;шпелі м&#1241;дениетке т&#1241;н этнографиялы&#1179;, т&#1201;рмыс-салтты&#1179;, сенім-нанымды&#1179;, &#1179;&#1201;&#1179;ы&#1179;ты&#1179;, &#1241;скери-саяси, адамгершілік-моральды&#1179; к&#1257;ріністерді&#1187; барлы&#1179; белгілерін толы&#1179; та ке&#1187;, тере&#1187; де д&#1241;л &#1179;амты&#1171;ан шы&#1171;армада ерекше ы&#1179;шамдылы&#1179;, лаконизм бар. &#1178;аза&#1179; еліні&#1187; ежелгі бар д&#1241;ст&#1199;рі, ар&#1171;ы замандарда бастал&#1171;ан, тіпті шари&#1171;атты&#1187; &#1257;зі де м&#1201;ртын б&#1201;за алма&#1171;ан белгілі адам&#1171;а ас беру, жылы &#1257;ткенше &#1257;лікті&#1187; артын к&#1199;ту, азалы &#1199;й тігіп, ат т&#1201;лдап, &#1179;аралы к&#1257;ш ж&#1199;ргізу, дауыс айтып, к&#1257;рісу д&#1241;ст&#1199;рі Б&#1257;жей &#1257;лімі т&#1201;сында ке&#1187;інен бейнеленеді. Екінші &#1179;айтара м&#1201;ндай ситуация&#1171;а оралу жо&#1179;.</span></p> <p><span style="font-size: 18px">&#1240;ншілік, серілік, а&#1187;шылы&#1179;, саятшылы&#1179;, &#1179;&#1201;сбегілік &#1257;нерлеріні&#1187; &#1199;лкен-&#1199;лкен бір-бір тарауларда арнайы т&#1199;рде суреттелуінен осындай к&#1257;ркемдік шарттарын, &#1179;аламгерлік &#1179;атал позицияны а&#1187;&#1171;арамыз. Сол секілді мезгілді уа&#1179;ыты жеткен со&#1187;, &#1257;зіне тиесілі к&#1257;ркемдік-эстетикалы&#1179; міндетін ат&#1179;ар&#1171;аннан кейін &#1179;осал&#1179;ы персо­наждар &#1201;лы о&#1179;и&#1171;а арнасынан т&#1199;сіп &#1179;алып, оларды&#1187; орнын жа&#1187;а, бас&#1179;а ма&#1179;сат &#1199;шін к&#1257;рсетілетін кейіпкерлер басып, соны ситуация, ты&#1187; &#1241;рекет бел ала бастайды.<br />&#1256;мірді&#1187; небір тамаша н&#1201;рлы жа&#1179;тары – &#1241;же мен ананы&#1187; перзентке деген шексіз махаббаты (Зере, &#1200;лжан – Абай), а&#1171;а мен іні арасында&#1171;ы &#1179;аяусыз адалды&#1179; (Абай – Оспан) , &#1257;ле-&#1257;лгенше сызат т&#1199;спеген тамаша досты&#1179; (Абай – Ербол), м&#1241;&#1187;гілік махаббат (Абай –То&#1171;жан), азамат басын сыйлап жасал&#1171;ан &#1179;арымтасыз жа&#1179;сылы&#1179; (Абай – Салтанат), ерегеспен кек алу (Т&#1241;кежан малын &#1179;уып &#1241;кету, Оразбай аулын шабу), жігіттікті&#1187; л&#1241;ззатты т&#1199;ндері (Абай –&#160; &#1178;уанды&#1179;), серілік рахаты (салбурын а&#1187;шылы&#1179;), а&#1179;ынды&#1179; шабытты&#1187; т&#1241;тті с&#1241;ттері (&#1257;ле&#1187; ту&#1171;ан мезгілдер), биік &#1241;нмен &#1179;ауыш&#1179;ан ба&#1179;ыт (Біржанны&#1187; келуі, &#1240;йгерімні&#1187; Татьяна &#1241;нін салуы), ту&#1171;ан жерді&#1187; ысты&#1179; &#1179;&#1201;ша&#1171;ы (жайлау суреттері) секілді сан алуан кез-кезе&#1187;дер романда айры&#1179;ша бейнелі, ке&#1187; тынысты, &#1257;рнекті, ыр&#1171;а&#1179;ты бай тілмен, д&#1241;ст&#1199;рлі прозаны&#1187; реалистік &#1241;дістерімен, зор шабытпен суреттеледі.<br />Іштей &#1257;зін-&#1257;зі &#1171;ажап, екі&#1201;дай болып арпалысып, ой &#1201;шы&#1171;ына жете алмай, &#1179;ате &#1179;адам басып, барма&#1179; шайнап, от басынан опы&#1179; жеп, ортасына сыймай, шідер &#1199;зіп кетіп, басты тау&#1171;а, тас&#1179;а со&#1171;ып, &#1201;рт &#1179;имыл&#1171;а барып, содан тая&#1179; жеп, &#1179;ылмысты атанып, жазы&#1179;сыз жаза шегіп, к&#1257;п уа&#1179;ыттан кейін ту&#1171;ан жерге оралып, саналы &#1241;ре­кетке к&#1257;шкен Базаралыны&#1187; іші-сыртын жазушы тамашалай отырып, іш тартуын жасырмай, ашы&#1179; пейілмен жар&#1179;ырата к&#1257;рсетеді. Б&#1201;л т&#1201;л&#1171;а жазушы &#1179;аламынан ертеректе ту&#1171;ан ірі &#1179;имыл иелері Ба&#1179;ты&#1171;&#1201;л, &#1200;за&#1179;тарды&#1187; рухани туысы, д&#1241;лірек айтса, &#1241;лем &#1241;дебиетіндегі к&#1199;рескерлер &#1179;атарына еркін аттап барып, те&#1187; &#1179;осыл&#1171;ан, &#1199;здік &#1179;а&#1211;арман.<br />&#1240;уезовті&#1187; &#1199;лкен суреткерлік шеберлігіні&#1187; тере&#1187; ашылып к&#1257;рінетін ай&#1179;ын т&#1201;сы – адам кескіндерін бейнелейтін ша&#1179;. Кейіпкер ал&#1171;аш &#1241;рекет сахнасына шы&#1179;&#1179;ан бетте автор оны&#1187; келбетіні&#1187; есте &#1179;аларлы&#1179; сипат-белгілерін суреттеп береді. Адамны&#1187; жалпы т&#1201;рпаты, бойы, дене бітімі, &#1179;имыл-&#1179;оз&#1171;алысы, &#1241;сіресе, бас бітімі, бет пішіні, к&#1257;зі, м&#1201;рны, ерні, тісі атамалап к&#1257;рсетілмей, бір-бірімен байланыста, &#1241;рекет, &#1179;имыл &#1199;стінде, жанды – тірі &#1179;алыпта, сан алуан к&#1257;&#1187;іл-к&#1199;йімен тол&#1179;ы&#1171;ан, тебіренген, ренжіген, &#1179;уан&#1171;ан, жекк&#1257;рген с&#1241;тінде бой к&#1257;рсетеді. Жазушыны&#1187; &#1179;ыра&#1171;ы к&#1257;зі &#1241;р т&#1199;рлі н&#1241;сілді, сан алуан &#1241;улетті діл к&#1257;ріп, аны&#1179; танып &#1179;апысыз танытады. Суретші &#1179;алам бір-біріне &#1201;&#1179;самайтын онда&#1171;ан адамны&#1187; реалистік портретін жасайды, олар т&#1201;тас к&#1257;рмелерді толтыру&#1171;а жетіп жатыр. &#1240;уезов &#1179;&#1201;діретімен жаратыл&#1171;ан &#1241;йелдер бейнелері бірінен-бірі &#1257;ткендей с&#1201;лу, н&#1201;рлы, &#1241;сем: То&#1171;жан, &#1178;уанды&#1179;, Салтанат, &#1240;йгерім, &#1198;мітей, Керімбала, Н&#1201;р&#1171;аным, Ма&#1171;ыш, М&#1241;кен. Атпал азаматтар, батыр жі­гіттер &#1179;андай: Базаралы, Бала&#1171;оз, Оспан, Д&#1241;рмен, &#1240;біш. &#1178;ыртысты билер, &#1179;ат-&#1179;абат жуандар: Б&#1257;жей, Оразбай, &#1240;зімбай.<br />Осынау &#1179;алы&#1187; шо&#1171;ырды&#1187; бір т&#1201;&#1171;ырында – &#1178;&#1201;нанбай, бір т&#1201;&#1171;ырында – Абай. Екеуіні&#1187; де &#1199;й-ішінде, к&#1257;пшілік ортасында, далада, ш&#1201;рай топ алдында, отыр&#1171;ан, ж&#1199;рген, ат &#1199;стінде, ой&#1171;а бат&#1179;ан, ашу&#1171;а мінген ша&#1179;тарда&#1171;ы, &#1241;р кездердегі шешім &#1179;абылдап, билік айт&#1179;анда&#1171;ы кескін-келбеті барша бояуымен к&#1257;з алды&#1187;ыз&#1171;а келеді. Бірі – &#1179;аттылы&#1179;ты&#1187;, зорлы&#1179;-зомбылы&#1179;ты&#1187;, екіншісі адамгершілікті&#1187;, &#1241;ділет-мархабатты&#1187; бейнесіндей.<br />Жазушы кейіпкер келбетін сомдау &#1199;шін авторлы&#1179; баяндау, персонажды&#1187; &#1257;ткен к&#1199;ндерін еске т&#1199;сіру, &#1257;зіндік с&#1257;здік сипаттама, бас&#1179;аларды&#1187; берген ба&#1171;асы, психологиялы&#1179; саралау, ой а&#1171;ымы, диалог, монолог, полилог секілді&#160; к&#1257;ркемдік &#1179;&#1201;ралдарды мейлінше еркін &#1179;олданады. &#1178;а&#1211;арман о&#1187;аша к&#1199;йде, екеуара, топ ортасында, м&#1241;жіліс &#1199;стінде, &#1241;рекет-к&#1199;рес басында, &#1179;олма-&#1179;ол шай&#1179;аста, бір &#1179;уаныш, бір &#1179;ай&#1171;ыда, барлы&#1179; болмысымен толы&#1179; ашылып, о&#1179;ырман назарына т&#1199;седі. &#1240;рбір кейіпкерді&#1187; мойнына ж&#1199;ктелген к&#1257;ркемдік ма&#1179;сат, идеялы&#1179; салма&#1179; бар. Романны&#1187; басынан ая&#1171;ына дейін к&#1257;рініп, характерлік даралы&#1171;ымен толы&#1179; ашылатын &#1201;лы &#1179;а&#1211;армандар бір т&#1257;бе болса, жеке о&#1179;и&#1171;алар&#1171;а, эпизодтар&#1171;а &#1171;ана &#1179;атысатын кейіпкерлер де бар.<br />&#1256;мір сахнасына бір буын келіп, &#1257;сіп, жетіліп, к&#1199;ресіп, шай&#1179;асып, жа&#1179;сылы-жаманды тіршілік кешіп, мерзімді уа&#1179;ыт &#1257;ткен со&#1187;, ажал тарма&#1171;ына ілінді. К&#1257;шті келесі &#1201;рпа&#1179; жал&#1171;астырады. Та&#1171;ы да &#1179;уаныш, та&#1171;ы да &#1179;ай&#1171;ы. Та&#1171;ы да талас, та&#1171;ы да к&#1199;рес. Сол м&#1241;&#1187;гілік майданны&#1187; &#1241;леуметтік психологиялы&#1179;-философиялы&#1179; роман беттеріне т&#1199;скен а&#1179;и&#1179;аты, шынды&#1171;ы о&#1179;ырманды эстетикалы&#1179; л&#1241;ззат&#1179;а б&#1257;леп, сан тарау тебіреністе ой&#1171;а жетелейді. &#1240;уелде ал&#1171;аш&#1179;ы екі кітап “Абай”, &#1199;шінші кітап – “Абай а&#1171;а”, кейін т&#1257;рт кітап “Абай жолы” аталуында мегзеулік м&#1241;н бар. Жеке тарау аттарыны&#1187; символды&#1179; ма&#1171;ынасын ал&#1171;аш к&#1257;рсеткен &#1170;абит М&#1199;сірепов болатын. Шы&#1171;арманы орыс тіліне аудару кезінде тарау аттарын &#1257;згерту &#1201;сынысына авторды&#1187; м&#1199;лде келіспейтінінде &#1199;лкен негіз бар еді. Бір &#1179;ара&#1171;анда, орасан зор к&#1257;лемді болып к&#1257;рінетін шы&#1171;арма&#1171;а жітірек назар салса&#1187;ыз, ы&#1179;шамдылы&#1179;, келісім, гармония за&#1187;дылы&#1179;тарына ерекше м&#1241;н берілге­ніне к&#1257;з жеткізесіз.<br />Бірінші кітапта жеті тарау (&#1178;айт&#1179;анда, &#1178;ат-&#1179;абатта, Жолда, Шытырманда, Бел-белесте, &#1256;рде, &#1178;ияда), екінші кітапта жеті тарау (Тай&#1171;а&#1179;та, Жайлауда, Е&#1187;істе, О&#1179;апта, Асуда, Тарауда, Биікте), бір эпилог, &#1199;шінші кітапта алты тарау (Абай а&#1171;а, Кек жолында, &#1178;арашы&#1171;ын, &#1256;кініште, &#1178;а&#1179;ты&#1171;ыста, &#1178;оршауда), т&#1257;ртінші кітапта алты тарау (Т&#1199;н-т&#1199;некте, &#1178;&#1201;з-&#1179;ияда, &#1178;апада, &#1178;асты&#1179;та, Шай&#1179;аста, Ж&#1201;тта), бір эпилог – эпопеяда барлы&#1171;ы жиырма тарауша&#1171;а б&#1257;лінген. Олар ж&#1241;не жеке к&#1257;рініс, ситуациялардан т&#1201;рады.<br />&#1240;рбір тарауды&#1187; аты б&#1257;лімде &#1257;тетін басты о&#1179;и&#1171;аны&#1187;, психологиялы&#1179; &#1179;алпын д&#1241;л береді. Жина&#1179;тай келгенде, Абай &#1257;міріні&#1187;, жеке адам та&#1171;дырыны&#1187; бір ша&#1179;та&#1171;ы болмыс-бітімін аны&#1179;тайтын образды&#1179;-символды&#1179; м&#1241;ні к&#1199;шті бейнелі с&#1257;з. Екі тарау аты, екі эпилогтан &#1257;зге жиырма т&#1257;рт тарау аты т&#1199;гелдей бір-бірімен &#1201;й&#1179;асып, саба&#1179;­тасып, жал&#1171;асып т&#1201;р. Н&#1201;рлы, ба&#1179;ытты, с&#1241;улелі с&#1241;ттерден г&#1257;рі, &#1179;ай&#1171;ылы, драмалы, трагедиялы к&#1199;йлер к&#1257;п. Мы&#1187;мен жал&#1171;ыз алыс&#1179;ан данышпан, а&#1179;ын &#1171;&#1201;мырыны&#1187; м&#1201;&#1187;лы-зарлы шежіресі іспетті. Бірінші кітапты&#1187; со&#1187;ында бейнеленетін шы&#1187;&#1171;а шы&#1179;&#1179;ан жал&#1171;ыз бал&#1171;ын шынар т&#1257;ртінші кітапты&#1187; ая&#1171;ында з&#1241;улім болып &#1257;сіп барып, а&#1179;ыры &#1179;&#1201;лайды. Б&#1201;л – символ. Айта берсе, романда м&#1201;ндай жина&#1179;таушылы&#1179; м&#1241;нге ие болып кететін образ бейнелер к&#1257;п, осы &#1179;атарда те&#1187;із кейпіне айналатын дала, онда&#1171;ы болаша&#1179;&#1179;а тарт&#1179;ан кеме, тарих белестері іспеттес боп к&#1257;рінетін таулар тізбегін де &#1179;осу керек.<br />&#1240;лем &#1241;дебиеті &#1179;азынасына ерекше &#1179;ымбат к&#1257;ркемдік-эстетикалы&#1179; игілік болып &#1179;осыл&#1171;ан “Абай жолы” эпопеясыны&#1187; шы&#1171;армашылы&#1179; тарихында, жазушыны&#1187; &#1201;стаханалы&#1179; баянында бірнеше о&#1179;шау белгілі &#1179;асиет-сапа бар. &#1178;аламгерді&#1187; болаша&#1179;, роман &#1179;а&#1211;армандары, оларды&#1187; &#1201;рпа&#1179;-н&#1241;сілдері ортасында туып, ала&#1187;сыз с&#1241;билік, ба&#1179;ытты балалы&#1179;, бозбалалы&#1179; к&#1199;ндерін солар кешкен &#1179;ат-&#1179;абат &#1241;леуметтік-психологиялы&#1179;, т&#1201;рмысты&#1179;-этнографиялы&#1179; таби&#1171;и-экологиялы&#1179; &#1179;оршауда, &#1179;айма&#1171;ы б&#1201;зылма&#1171;ан к&#1257;шпелілер м&#1241;дениеті &#1179;&#1201;ша&#1171;ында &#1257;ткізуі бір олжа болса, екінші с&#1241;ттілік &#1178;&#1201;нанбай – &#1240;уез, Абай – Омархан &#1241;улеті &#1257;зара &#1179;ыз беріп, &#1179;ыз алыс&#1179;ан, на&#1171;ашылы-жиендік орайда туысып, орта&#1179; &#1179;уаныш, орта&#1179; &#1179;ай&#1171;ы б&#1257;ліскен, с&#1199;йек-шатысты, ж&#1199;з жылды&#1179; к&#1199;йеулік, мы&#1187;жылды&#1179; &#1179;&#1201;далы&#1179; р&#1241;сімін берік &#1201;стан&#1171;ан жа&#1179;ын, бауыр адамдар екендігінде жатыр. Кезінде М.&#1240;уезовті&#1187; &#1257;зі ескерт­кендей, бір ру, бір б&#1201;та&#1179; болып, біте &#1179;айнасып кеткен.<br />М&#1201;ны&#1187; &#1199;стіне жазушы к&#1257;птомды&#1179; шы&#1171;арма тудыру&#1171;а бел байла&#1171;ан со&#1187;, &#1257;зі бейнелейтін д&#1241;уірді&#1187; басты кісілері, басты о&#1179;и&#1171;алары туралы тарихи &#1179;&#1201;жаттарды, сол кезе&#1187;ді к&#1257;рген, білген адамдарды&#1187; жадында &#1179;ал&#1171;ан ескі с&#1257;здерді арнайы теріп, жинап, екшеп пайдалан&#1171;ан.&#160; Осылар&#1171;а &#1179;оса &#1241;лемдік реалистік проза &#1199;лгілері, классикалы&#1179; тарихи романдар та&#1171;ылымы, &#1179;аза&#1179; &#1179;арас&#1257;зіні&#1187; &#1257;з м&#1199;мкіндіктері жан-жа&#1179;ты &#1179;арастырылып, тере&#1187; зерттеліп, авторды&#1187; эстетикалы&#1179; м&#1201;раттарына ба&#1171;ындырылып, батыл шешіммен, соны шеберлікпен &#1179;аламгерлікпен на&#1179;ты т&#1241;жірибеде &#1171;ажайып жемістерін берді. С&#1257;йтіп, М.&#1240;уезов &#1257;нер адамы мен халы&#1179; та&#1171;дырын т&#1201;тас бірлікке к&#1257;рсететін зор реалистік шы&#1171;арма жазуды&#1187; жа&#1187;а к&#1257;ркемдік мектебін ашты.<br />Негізінен, &#1257;мірде &#1257;ткен адамдарды&#1187; басында бол&#1171;ан о&#1179;и&#1171;аларды&#1187; жалпы сорабын са&#1179;тай отырып, жазушы к&#1257;ркемдік логика, эстетикалы&#1179; м&#1201;ратты, реалистік шы&#1171;арма жасау талап-шарттарын бірінші орын&#1171;а &#1179;ой&#1171;ан. &#1256;з атымен, &#1257;зіні&#1187; тіршіліктері на&#1179;ты, д&#1241;мді &#1241;рекеттерімен бейнеленген кейіпкерлерді&#1187; &#1257;зін сомдауда жазушы &#1179;иял&#1171;а, авторлы&#1179; фантазия&#1171;а мол орын береді. Ты&#1187;нан, ойдан шы&#1171;арыл&#1171;ан о&#1179;и&#1171;алар, ситуациялар, бейнелер толып жатыр. Б&#1201;л ретте &#1240;уезов шеберлігі шомбал ш&#1201;бар тасты ойып, &#1179;ашап, жан бітіріп, к&#1257;ркем т&#1201;л&#1171;а, жау&#1211;ар туынды жасайтын тынымсыз е&#1187;бек&#1179;ор м&#1199;сіншіні&#1187; азапты да рахат &#1241;рекеттерін еске т&#1199;сіреді.<br />Бір адамны&#1187;, бір ша&#1187;ыра&#1179;ты&#1187;, бір тайпаны&#1187;, бір халы&#1179;ты&#1187; іштей жарылуы, осы іргеден туып, &#1257;рістейтін неше т&#1199;рлі психологиялы&#1179; халдер: т&#1199;&#1187;ілу мен &#1199;міт, &#1179;айратсызды&#1179; пен батырлы&#1179;, наданды&#1179; пен м&#1241;дениет, жа&#1179;сылы&#1179; пен жаманды&#1179;, алауызды&#1179; пен бірлік дейсіз бе, &#1241;йтеуір &#1179;арама-&#1179;арсы полюстер, контраст бояуларды&#1187; шарпысуын, &#1201;стасулар, &#1179;а&#1179;ты&#1171;ысулар кернеуін бейнелеуді&#1187; хас шебері М&#1201;хтар &#1240;уезов т&#1199;птеп келгенде, е&#1187; биік т&#1201;&#1171;ыр – &#1257;мір мен &#1257;лімні&#1187; со&#1187;&#1171;ы ай&#1179;асыны&#1187; сан алуан т&#1199;рлерін жан-жа&#1179;ты суреттейді.<br />Жазушы ал&#1171;аш&#1179;ы шы&#1171;армаларында-а&#1179; &#1257;мір мен &#1257;лімді &#1179;атар-егіз алып, екеуін де те&#1187; к&#1199;йде бейнеледі. Жиырмасыншы жылдарда&#1171;ы жас &#1240;уезов &#1241;&#1187;гіме, повестеріні&#1187; к&#1257;бі адамдарды&#1187; ерікті-еріксіз ажалдарымен, &#1257;ліммен ая&#1179;талады. Б&#1201;л енді тарих сахнасынан кетіп бара жат&#1179;ан кешегі к&#1257;шпелі &#1257;ркениетті&#1187; мерт болуы деген идеямен саба&#1179;тас к&#1257;ркем ой.<br />Осы сарынны&#1187; тере&#1187;деген тас&#1179;ыны “Абай жолы” эпопеясыны&#1187; басынан ая&#1171;ынан дейін ы&#1187;ыранып а&#1171;ып жатыр: &#1178;одар мен &#1178;ам&#1179;аны&#1187; зорлы&#1179;пен жасал&#1171;ан &#1179;анды &#1257;лімі, намыстан к&#1199;йіп кеткен Б&#1257;жейді&#1187; кекті &#1257;лімі, ауыр сыр&#1179;аттан к&#1257;ктей &#1179;иыл&#1171;ан &#1240;бішті&#1187; аянышты &#1257;лімі, асарын асап, жасарын жасап, &#1201;рпа&#1171;ын &#1257;сіріп бол&#1171;ан Зерені&#1187; разы &#1257;лімі, &#1179;атыгез, тасж&#1199;рек ру басыларыны&#1187; &#1179;&#1201;рбанды&#1171;ына шалын&#1171;ан титтей К&#1241;мш&#1241;тті&#1187; ащы &#1257;лімі, кезінде &#1179;ылышынан &#1179;ан там&#1171;ан &#1178;&#1201;нанбайды&#1187; шымылды&#1179; артында&#1171;ы сопылы&#1179;, мінажат &#1257;лімі, е&#1187; а&#1179;ырында хал&#1179;ыны&#1187; ары мен &#1201;яты, жаны мен сыры, &#1257;ле&#1187;і мен &#1199;ні бол&#1171;ан дана Абайды&#1187; трагедиялы&#1179; &#1257;лімі бар.<br />&#1200;лы жазушыны&#1187; бас шы&#1171;армасында бейнеленген негізгі тартыс-&#1241;ділет пен зорлы&#1179;, т&#1201;тасты&#1179; пен алауызды&#1179;, білім мен наданды&#1179;, махаббат пен &#1171;адауат майданында т&#1199;пті&#1187; т&#1199;бінде жар&#1179;ын &#1257;мірді&#1187;, н&#1201;р с&#1241;улені&#1187;, береке-бірлікті&#1187; же&#1187;етінін мада&#1179;та&#1171;ан, &#1257;зі &#1179;&#1201;лай с&#1199;йіп, сол жол&#1171;а барлы&#1179; &#1179;айрат-жігерін, &#1257;р талантын, сапалы &#1171;&#1201;мырын арна&#1171;ан – &#1179;аза&#1179; хал&#1179;ыны&#1187; &#1257;рісті келешегі м&#1241;&#1187;гілік деген ас&#1179;а&#1179; арманды &#1199;мітті&#1187; оты маздап жанып т&#1201;р.</span></p> mybb@mybb.ru (Fenix) Thu, 01 Mar 2012 20:04:34 +0400 https://kzreferattar.forumkz.ru/viewtopic.php?pid=5#p5 https://kzreferattar.forumkz.ru/viewtopic.php?pid=4#p4 <p>М.&#1240;уезов туындылары &#1241;лемдік &#1241;дебиетті&#1187; айдынына м&#1257;лдір б&#1201;ла&#1179; болып к&#1201;йылып, к&#1199;ллі адамзат&#1179;а орта&#1179; рухани &#1179;азына&#1171;а айналды.<br />М&#1201;хтар Омархан&#1201;лы &#1240;уезов казіргі Шы&#1171;ыс &#1178;аза&#1179;стан облысыны&#1187; Абай ауданында 1897 жыл&#1171;ы 28 &#1179;ырк&#1199;йекте д&#1199;ниеге келді. &#1240;кесі Омархан, атасы &#1240;уез Абай ауылымен іргелес отырып, айналасында&#1171;ы адамдармен досты&#1179; к&#1257;&#1187;ілмен араласа білген. &#1240;уезді&#1187; &#1257;зі Абайды&#1187; &#1257;ле&#1187;дерін с&#1199;йіп о&#1179;ы&#1171;ан, т&#1199;рік, парсы &#1241;дебиетінен хабары мол, ескіше сауатты, еліне &#1179;адірлі адам бол&#1171;ан.<br />Атасы &#1240;уез, &#1241;жесі Дін&#1241;сіл немерелеріне Абай &#1257;ле&#1187;дерін кайта-&#1179;айта айт&#1179;ызып ты&#1187;дап отыр&#1171;ан. Ол ж&#1257;нінде жазушы: «Бір &#1179;ыс, бір жазда Абайды т&#1199;гелге жа&#1179;ын жаттап алдым», – деп кейін еске алады. Б&#1201;л жас М&#1201;хтарды&#1187; мейірін &#1179;андыр&#1171;ан &#1179;айнар б&#1201;ла&#1179;ты&#1187; м&#1257;лдір суындай болып, оны&#1187; болаша&#1179; &#1257;міріне, шы&#1171;армашылы&#1179; та&#1171;дырына игі &#1241;серін тигізеді. Атасы &#1240;уезді&#1187; ж&#1241;рдемімен, бір жа&#1171;ынан, сол кезде ел арасына к&#1257;п тарал&#1171;ан &#1179;иссалар мен а&#1187;ыздарды, &#1257;ле&#1187;-жырларды, екінші жа&#1171;ынан Абайды&#1187; шы&#1171;армаларын к&#1257;п ты&#1187;дап, жаттап &#1257;скен М&#1201;хтарды&#1187; бойында к&#1257;ркем &#1241;дебиетке деген ы&#1179;ылас, &#1179;&#1201;марлы&#1179; ерте оянды.<br />1928 жыл&#1171;ы «&#1256;з жайымнан ма&#1171;л&#1201;мат» атты &#1257;мірбаянында жазушы: «&#1178;аза&#1179; жазушыларынан, &#1241;рине, Абайды с&#1199;йемін. Мені&#1187; бала к&#1199;німнен ішкен асым, ал&#1171;ан н&#1241;рімні&#1187; барлы&#1171;ы да Абайдан. Таза &#1241;дебиет сарынына бой &#1201;р&#1171;анда ма&#1171;ан Абай деген с&#1257;з &#1179;аза&#1179; деген с&#1257;збен те&#1187;бе-те&#1187; т&#1199;скендей кездері бар сия&#1179;ты. Абайды с&#1199;юім &#1199;немі а&#1179;ылдан ту&#1171;ан, сыннан ту&#1171;ан, с&#1199;йіс емес, кейде ту&#1171;ан орта, кір жуып, кіндік кескен жерді с&#1199;юмен барабар болатыны бар» деп жазды.<br />Осы с&#1257;здерді&#1187; &#1257;зінен-а&#1179; жазушыны&#1187; б&#1199;кіл шы&#1171;армашылы&#1171;ына, жан-д&#1199;ниесіне Абай туындыларыны&#1187; &#1241;сер-ы&#1179;палы, &#1199;лгі-&#1257;негесі айры&#1179;ша екені к&#1257;рінеді. &#1240;кесі &#1179;айтыс бол&#1171;аннан кейін он бір жасар М&#1201;хтар Семей &#1179;аласында а&#1171;асы &#1178;асымбекті&#1187; т&#1241;рбиесінде болып, 1908 жылы бес жылды&#1179; орыс училищесіне т&#1199;седі. Оны бітірген со&#1187; т&#1257;рт жылды&#1179; м&#1201;&#1171;алімдер семинариясында о&#1179;ып, 1919 жылы бітіріп шы&#1171;ады. Б&#1201;л кезе&#1187; жазушыны&#1187; &#1171;ылым-білімге деген ізденісі, орыс &#1241;дебиетімен, Батыс Еуропа &#1241;дебиетіні&#1187; та&#1187;даулы &#1199;лгілерімен &#1257;те жа&#1179;ын, тере&#1187; таныс&#1179;ан жылдары болды.<br />Семинарияны&#1187; орыс тілі мен &#1241;дебиеті п&#1241;ніні&#1187; окытушысы В.Попов &#1257;з естелігінде: &quot;М.О.&#1240;уезовпен т&#1201;&#1187;&#1171;ыш рет 1916 жылы таныстым. Алды&#1187;&#1171;ы партада отыратын он сегіз жасар сыпайы, с&#1201;лу жас &#1179;аза&#1179;ты&#1187; денесі сыптай т&#1199;зу, киімі с&#1241;нді, тап-таза, &#1179;ою шашы &#1179;ап-&#1179;ара, ке&#1187; ма&#1187;дайы кере &#1179;арыс, &#1179;о&#1187;ыр&#1179;ай ж&#1199;зі байсалды, ма&#1187;&#1171;аз, к&#1257;зінде а&#1179;ыл т&#1201;нып т&#1201;р... &#1178;адір-&#1179;асиеті &#1257;з ортасынан &#1257;згеше б&#1257;лек осы жігіт орысша&#1171;а &#1257;те-м&#1257;те жетік. Ал эрудициясына б&#1241;ріміз та&#1187; &#1179;алатынбыз», – дейді. Б&#1201;дан болаша&#1179; жазушыны&#1187; жан-жа&#1179;ты білімі, жо&#1171;ары м&#1241;дениеті, &#1179;арапайымдылы&#1171;ы мен адалды&#1171;ы, ойыны&#1187; тере&#1187;дігі семинария &#1179;абыр&#1171;асында ж&#1199;рген кезінде-а&#1179; ерекше бай&#1179;ал&#1171;анын к&#1257;реміз.<br />1919 жылы М&#1201;хтар &#1240;уезов семинарияны бітіріп шы&#1171;ып, біры&#1187;&#1171;ай &#1241;деби кызметпен ш&#1201;&#1171;ылдана бастайды. Ауыз &#1241;дебиетіні&#1187; асыл н&#1201;с&#1179;аларын &#1257;&#1187;деп, &#1179;азіргі &#1257;скеле&#1187; &#1257;мір талабына сай &#1241;дебиетті&#1187; &#1179;ажетіне пайдалану &#1199;лгісін &#1257;зіні&#1187; жазушылы&#1179; т&#1241;жірибесімен к&#1257;рсетті. «Е&#1187;лік–Кебек», «Айман–Шолпан», «&#1178;ара &#1179;ыпша&#1179; &#1178;обыланды» пьесалары соны&#1187; ку&#1241;сі.<br />М.&#1240;уезов 1928 жылы Ленинград университетіні&#1187; филология факультеті, Ташкент &#1179;аласында&#1171;ы Орта Азия университетіні&#1187; аспирантурасын бітіреді.<br />1917 жылдан бастал&#1171;ан ал&#1171;аш&#1179;ы шы&#1171;армаларыны&#1187; &#1257;зінде-а&#1179; жазушы &#1179;аза&#1179; еліні&#1187; тіршілігі мен тынысына зер салып, тере&#1187; &#1199;&#1187;іліп зерттей отырып, к&#1257;птеген тарихи ж&#1241;не &#1241;леуметтік м&#1257;селелерді к&#1257;рсетуге к&#1199;ш салды. Б&#1201;л М.&#1240;уезов талантыны&#1187; жан-жа&#1179;тылы&#1171;ын, білім-д&#1241;режесіні&#1187; молды&#1171;ын танытты.<br />1917 жылы ал&#1171;аш&#1179;ы шы&#1171;армаларыны&#1187; бірі – «&#1178;аза&#1179;ты&#1187; &#1257;згеше мінездері» Ташкентте шы&#1171;атын «Алаш» газетінде жарияланды. «Адамды&#1179; негізі – &#1241;йел» ма&#1179;аласы Семейде шы&#1171;атын «Сарыар&#1179;а» газетінде басылды.<br />Б&#1201;л ма&#1179;алаларында каза&#1179; хал&#1179;ыны&#1187; &#1171;асырлар бойы талай &#1179;иыншылы&#1179;тарды басынан &#1257;ткізіп к&#1199;ресе білгенін, сонымен бірге кейбір мінезіндегі с&#1199;йекке сі&#1187;ген жаман &#1241;деттерден арылу о&#1187;ай&#1171;а со&#1179;пайтынын д&#1241;лелдеп ашып к&#1257;рсетеді. Мысалы, ел арасында&#1171;ы пара&#1179;орлы&#1179;, жал&#1179;аулы&#1179;, сауатсыздык, т.б. сия&#1179;ты, т&#1199;рлі келе&#1187;сіз &#1241;деттерді сынай келе, солардан &#1179;&#1201;тылуды&#1187; бір жолы о&#1179;ып-білім алуда жат&#1179;анын айтады. «Жал&#1171;ыз-а&#1179; &#1199;мітіміз, &#1179;аруымыз – о&#1179;ы&#1171;андарда. О&#1179;ы&#1171;андар ендігі жас балаларды &#1257;здері &#1199;лгі болып, наданды&#1179;тан шы&#1171;арып, адамшылы&#1179;ты&#1187; жары&#1179; жа&#1171;ына с&#1199;йреуге міндетті. <br />Солар&#1171;а «&#1179;аза&#1179;ты&#1187; мінезін тастап, айнымай &#1179;ажымай, таза ж&#1199;рекпен кемшіліктерге &#1179;арсы т&#1201;рып, бірлік жібіне жармасуынан бас&#1179;а не тілей аламыз» деп жаз&#1171;ан еді.<br />М.&#1240;уезовті&#1187; шы&#1171;армашылы&#1171;ы <br />«Адамды&#1179; негізі – &#1241;йел» атты ма&#1179;аласында автор &#1241;йелді&#1187; &#1179;о&#1171;ам &#1257;мірінде ат&#1179;арар р&#1257;лін д&#1241;лелдеп, ашып танытады. &#1240;йелді &#1179;о&#1171;амды&#1179; ортаны&#1187; &#1201;йт&#1179;ысы ретінде ба&#1171;алайды. &#1240;йел басында&#1171;ы т&#1201;ман айы&#1179;пай, халы&#1179;&#1179;а адамшылы&#1179;ты&#1187; ба&#1179;ытты к&#1199;ні к&#1199;ліп &#1179;арамайды. &#1256;йткені адам &#1179;о&#1171;амында&#1171;ы адамгершілік ана т&#1241;рбиесіні&#1187; н&#1241;тижесі. Ал &#1257;мірде &#1241;ділет, мархабат, махаббат деген н&#1241;рсені&#1187; атын естімеген ананы&#1187; адамды&#1179;&#1179;а т&#1241;рбиелеудегі &#1257;рісі &#1179;андай болма&#1179;?<br />«...Ал, &#1179;аза&#1179;, мешел болып &#1179;алам демесе&#1187;, та&#1171;ылымы&#1187;ды, бесігі&#1187;ді т&#1199;зе! Оны т&#1199;зейін десе&#1187;, &#1241;йелді&#1187; халін т&#1199;зе!» – деп на&#1179;ты, д&#1241;лелді т&#1201;жырымдайды. М.&#1240;уезов каза&#1179; &#1241;йеліні&#1187; б&#1199;кіл болмысына, жан-д&#1199;ниесіне, сезім сырына тере&#1187; &#1199;&#1187;іліп, ерекше ы&#1179;ыласпен суреттей білді. &#1240;дебиетті&#1187; &#1257;шпейтін, м&#1241;&#1187;гілік та&#1179;ырыбы – &#1241;йел болса, оны жан-жа&#1179;ты танытып, &#1241;семдік &#1241;лемін жеткізе бейнеледі.<br />&#1240;сіресе, адамды &#1257;мір с&#1199;руге &#1201;мтылдыратын, сол &#1257;мірді с&#1199;йіп, ба&#1171;алау&#1171;а т&#1241;рбиелейтін «Абай жолы» сия&#1179;ты та&#1187;&#1171;ажайып шы&#1171;армада, жан тебірентер &#1241;р т&#1199;рлі &#1179;ылы&#1179;-мінездерімен, іс-&#1241;рекеттерімен бірін-бірі &#1179;айталамай толы&#1179;тырып отыратын, &#1179;иналыс-ізденісі, с&#1199;йініш-к&#1199;йініші еріксіз елжіретіп, &#1257;зіне тартатын бір топ &#1241;йелдер бейнесін жасады.<br />Ал&#1171;аш&#1179;ы басылымдарынан-а&#1179;, жас М&#1201;хтарды&#1187; ой-&#1257;рісіні&#1187; ке&#1187;дігі, білім д&#1241;режесіні&#1187; молды&#1171;ы &#1179;алыптаса баста&#1171;ан азаматты&#1179; парасатыны&#1187; шамасы жа&#1179;сы а&#1187;&#1171;арылады.<br />1917 жылы «Е&#1187;лік–Кебек» пьесасы &#1179;ойылып, «Алаш», «Сарыар&#1179;а» газеттері&#1187;де, 1918 жылы «Абай» журналында жиырма&#1171;а тарта е&#1187;бектері басылды.&#160; &#160; &#160; &#160; &#160;<br />&#1178;аза&#1179; топыра&#1171;ында драматургиялы&#1179; д&#1241;ст&#1199;ріні&#1187; жо&#1179;ты&#1171;ына &#1179;арамай, бас&#1179;а елдер &#1241;дебиетінен &#1199;йрене отырып, жанр шарттарына толы&#1179; сай келетін «Е&#1187;лік- Кебек» трагедиясын жасай білді. Драма за&#1187;дылы&#1179;тарын жете ме&#1187;гергенін танытты, оны&#1187; ірге тасын &#1179;алады.<br />«Е&#1187;лік–Кебек» пьесасы &#1240;уезов шы&#1171;армашылы&#1171;ында, &#1179;аза&#1179; &#1241;дебиеті тарихында да айры&#1179;ша орын алады.<br />1917 ж. мамыр айында Ой&#1179;&#1201;ды&#1179; жайлауында Абайды&#1187; аяулы жары &#1240;йгерімні&#1187; сегіз &#1179;анат &#1199;йінде «Е&#1187;лік–Кебек» пьесасы &#1179;ойылды.<br />Пьесаны&#1187; негізгі мазм&#1201;ны: &#1240;уезов туып &#1257;скен Абай елінде, Шы&#1187;&#1171;ыстау жерінде XVIII &#1171;асырды&#1187; сексенінші жылдарында бол&#1171;ан &#1179;анды о&#1179;и&#1171;а: бір-біріне жаулас&#1179;ан екі елді&#1187; батыры Кебек пен ару &#1179;ызы Е&#1187;лікті&#1187; бірін-бірі с&#1199;йіп табыс&#1179;андарын екі жа&#1179;ты&#1187; да билеушілері кешірмейді. М&#1201;ны&#1187; ая&#1171;ы &#1199;лкен дау, ерегіске &#1241;келіп, жан т&#1199;ршігер шешімге келеді де, екі жасты ат &#1179;&#1201;йры&#1171;ына байлап с&#1199;йретіп &#1257;лтіреді.<br />Автор халы&#1179;ты&#1187; а&#1187;ызды&#1179; негізіне с&#1199;йене отырып, ал&#1171;ашкы н&#1201;с&#1179;алар&#1171;а жа&#1187;аша &#1257;згерістер енгізіп, шын ма&#1171;ынасында&#1171;ы сахналы&#1179; шы&#1171;арманы &#1257;мірге &#1241;келді. «Е&#1187;лік–Кебек» пьесасын автор бірнеше рет &#1257;&#1187;деуден &#1257;ткізіп, толы&#1179;тыруды&#1187; ар&#1179;асында шытырман о&#1179;и&#1171;асы шы&#1187;ыраудай тере&#1187;, тіл к&#1257;ркемдігі керемет ш&#1201;райлы на&#1171;ыз классикалы&#1179; пьеса&#1171;а айналды.<br />Пьеса &#1257;зіні&#1187; &#1257;зек жарды сырын тол&#1171;айтын Абыз монологінен басталады. Абыз бейнесі болаша&#1179;ты болжауды к&#1257;ксеген ел арманынан хабар береді.<br />Абыз – халы&#1179; арманыны&#1187; &#1179;асиетті идеясын ар&#1179;алаушы жан. Мысалы, м&#1241;тінге &#1199;&#1187;ілсек:</p> <p>&#1178;&#1201;йры&#1171;ы жо&#1179;, жалы жо&#1179; <br />&#1178;&#1201;лан &#1179;айтіп к&#1199;н к&#1257;рер.<br />Ая&#1171;ы жо&#1179;, &#1179;олы жо&#1179;<br />Жылан &#1179;айтіп к&#1199;н к&#1257;рер!</p> <p>Жазушы Абызды&#1187; осы тол&#1171;ауынан белгілі Асан &#1179;ай&#1171;ыны&#1187; &#1199;ніне &#1199;н &#1179;осып айт&#1179;ан с&#1257;здерімен &#1201;ластырады.</p> <p>Т&#1201;ны&#1171;ым ылай болды,<br />Уа, т&#1201;ны&#1171;ым ылай болды.<br />&#1178;у&#1171;ыншым к&#1201;май болды<br />&#1178;&#1201;тылар кайран жо&#1179;, <br />Сор &#1179;амар сы&#1187;ай болды... (Асанша ) <br />Алданар жо&#1179;, арман к&#1257;п. <br />К&#1241;рім &#1179;айтіп к&#1199;н к&#1257;рер!<br />Жарасты&#1179; жо&#1179;, жалын жо&#1179;,<br />Жарым &#1179;айтіп к&#1199;н к&#1257;рер!<br />Барары жо&#1179;, байлау жо&#1179;,<br />Ерім &#1179;айтіп к&#1199;н к&#1257;рер!<br />Б&#1241;рі&#1187;ні&#1187; де н&#1241;рі&#1187; жо&#1179;,<br />Елім кайтіп к&#1199;н к&#1257;рер?..</p> <p>Б&#1199;кіл хал&#1179;ыны&#1187; ой-арманын, м&#1201;&#1187;-шерге тол&#1171;ан та&#1171;дырын зарлап, к&#1199;&#1187;ірене жеткізуі ты&#1187;даушы&#1171;а ерекше &#1241;сер ететіні сондай, Абызбен бірге тол&#1171;анып, &#1199;н &#1179;осып к&#1199;&#1187;іренесі&#1187;. Іштегі шерді сырт&#1179;а шы&#1171;ар&#1171;ы&#1187; келгендей, жалын атып а&#1211; &#1201;расы&#1187;, к&#1199;рсінесі&#1187;.<br />Абыз – имандылы&#1179;ты&#1187; насихатшысы, б&#1201;л – пьесада халы&#1179; даналы&#1171;ыны&#1187; символы ретінде к&#1257;рінеді. Драмада &#1241;р кейіпкер с&#1257;зі &#1257;зін таны деп т&#1201;р&#1171;андай.<br />Батыр Кебек пен батыр Есен</p> <p>Батыр Кебек. ...&#1256;з к&#1257;&#1187;ілімді барласам, д&#1199;ние б&#1241;рі дос. Жар&#1179;ыра&#1171;ан к&#1199;н де дос, т&#1201;нжыра&#1171;ан т&#1199;н де дос. Б&#1241;ріне де жаным шат!... С&#1199;йерім мен с&#1199;йсінерім м&#1199;лде к&#1257;п. Сауса&#1179; &#1179;&#1201;рам – &#1241;н с&#1199;йем, жалын &#1201;рам – жар с&#1199;йем. &#1178;азірде, міне, с&#1199;йгендеймін, ынты&#1171;амын. Біра&#1179; &#1179;айда сол, кім сол &#1257;зі, кезікпедім, таппадым. Тек алдымда н&#1241;ркес &#1179;ана &#1179;ара к&#1257;з. «Ізде мені, тап мені!» – деп, т&#1201;нжырап &#1179;ана бір &#1179;арап, наз тастап &#1179;ана бір кетеді!.. <br />Б&#1201;л с&#1257;здер жал&#1171;ыз Кебек с&#1257;зі емес, Кебек сия&#1179;ты жас адамны&#1187; ішкі тол&#1171;анысы, жан сыры екені толы&#1179; к&#1257;рініс береді. Пьесада батырды&#1187; жігіттік адамды&#1179; &#1179;асиеттері, а&#1179;ыл-парасаты Е&#1187;лік с&#1257;зіне берілген жауаптан аны&#1179; бай&#1179;алады. Драманы&#1187; барысы халы&#1179; поэзиясыны&#1187; д&#1241;ст&#1199;рлі ізімен астасып жатыр. Е&#1187;лікті&#1187; ата-анасымен &#1179;оштасу &#1257;ле&#1187;інен м&#1201;&#1187; боп т&#1257;гілген к&#1257;зді&#1187; жасын к&#1257;реміз. Жылап т&#1201;рса да ерте&#1187;іне &#1199;міт арт&#1179;ан Е&#1187;лікті&#1187; ж&#1199;рек жарды сырын танимыз. Мысалы:</p> <p>Ата-анам а&#1179; бата&#1187;ды аттап кеттім, <br />Тентек ел тал&#1179;ысына тастап кеттім. <br />Болсам да ш&#1201;бар жылан іштен шы&#1179;&#1179;ан, <br />&#1178;ар&#1171;амас деген сенім са&#1179;тап кеттім. <br />Ту&#1171;ан ел, амандасам жас-к&#1241;ріне, <br />Бірге &#1257;скен &#1179;&#1201;рбы-&#1179;&#1201;рдас, дос – б&#1241;рі&#1187;е. <br />Жарас&#1179;ан &#1241;зіл-сауы&#1179; а&#1171;а, же&#1187;ге, <br />Аласы&#1187; мені не деп естері&#1187;е! <br />Аман бол, Найза шо&#1179;ы, то&#1171;айлы &#1257;зен, <br />&#1256;рістен &#1179;ой асатын т&#1201;мсы&#1179; кезе&#1187;. <br />Б&#1257;рлі мен батыр шы&#1179;&#1179;ан &#1178;арауылым, <br />Ен дала к&#1257;ркі болып жал&#1171;ыз бізбен. <br />Білмеймін &#1179;андай асу жолда жатыр. <br />&#1178;&#1201;з бе екен, &#1179;иял ма екен та&#1187;дай татыр. <br />Сиынып аруа&#1179; пен бір &#1179;&#1201;дай&#1171;а, <br />&#1200;стадым етегі&#1187;нен баста, батыр!</p> <p>Енді бірде жас ару:</p> <p>Жар к&#1257;рсе с&#1199;йінеді са&#1171;ын&#1171;ан жас.<br />Тол&#1179;ытпай ау&#1171;ан к&#1257;&#1187;іл ерікке &#1179;оймас.<br />С&#1201;раймын у&#1241;дені &#1201;стап келді ме деп,&#160; &#160; &#160; &#160; &#160; &#160; &#160; &#160; &#160; &#160; &#160; &#160; &#160; <br />Бауырына, жан батырым, айтшы жартас! –</p> <p>дей келе, &#1257;з &#1179;&#1201;пиясын білдіреді.<br />...Мен т&#1257;кпеген жас, шертпеген шер бар ма еді бауыры&#1187;да. Игілік пен с&#1241;ті с&#1241;скеде келтір жал&#1171;ыз арман жанымды...жал&#1171;ыз тірек жарымды!..<br />Алып &#1201;ш&#1179;ан, ас&#1179;а&#1179; албырт сезімді танып, &#1179;ыз ж&#1199;регіні&#1187; л&#1199;пілін естігендей &#1241;серге б&#1257;ленеміз.<br />Е&#1187;лік мінезіні&#1187; &#1201;стамдылы&#1171;ы, аз к&#1199;ндік &#1179;ызы&#1179;&#1179;а &#1179;ызы&#1171;у емес, баянды с&#1199;йіспеншілікті а&#1187;са&#1171;ан ж&#1199;рек д&#1199;рсілі, арман-тілегі Кебек пен арада&#1171;ы диалогте жа&#1179;сы ашыл&#1171;ан. Осыны&#1187; б&#1241;рін жазушы мейлінше к&#1257;ркем бейнелейді. С&#1257;з си&#1179;ыры, суреткерлік шеберлікті&#1187; &#1179;&#1201;діретті к&#1199;шін тани т&#1199;семіз.<br />Батыр Есен. Ол да&#1187;&#1171;ой, ма&#1179;танша&#1179;, &#1257;рк&#1257;кірек, о&#1187;ай алдау&#1171;а т&#1199;сіп &#1179;алар а&#1187;&#1171;ал т&#1199;рінде суреттеледі.<br />Абыз с&#1257;зіне тосылып жауап таппай сас&#1179;ала&#1179;та&#1171;ан т&#1199;рі... «Болды, баба! То&#1179;та, баба, толас бер. Же&#1187;ілдім, же&#1187;ді&#1187; сен мені...»<br />Ел намысы &#1199;шін жаумен егесуді&#1187; орнына, &#1257;зіндей батыр Кебекпен б&#1241;секелесуінен Есенні&#1187; &#1199;йтентек (&#1201;са&#1179;) батыр екеніне ш&#1199;б&#1241; келтірмейміз. Б&#1201;л азаматты&#1179;&#1179;а &#1199;лкен сын екенін т&#1199;сінген о&#1179;ырман та&#1171;ы еріксіз ойланады.<br />«Е&#1187;лік–Кебек» пьесасы &#1179;аза&#1179; &#1241;дебиетінде &#1171;ана емес, тарихы &#1199;лкен ірі &#1241;дебиеттерді&#1187; осы жанрда&#1171;ы &#1199;лгілерімен те&#1187;дес т&#1199;сетін шы&#1171;арма. М.&#1240;уезовті&#1187; драматургия саласында&#1171;ы е&#1187;бегі &#1179;аза&#1179; к&#1257;ркем &#1257;нерін ілгері дамытуда, &#1201;лтты&#1179; театр ша&#1187;ыра&#1179;тарын к&#1257;теруде ерекше р&#1257;л ат&#1179;арды.<br />Драма театры 1926 жылы &#1257;зіні&#1187; шымылды&#1171;ын т&#1201;&#1187;&#1171;ыш рет «Е&#1187;лік–Кебек» трагедиясымен ашады.<br />&#1240;&#1187;гіме &#1179;аза&#1179; &#1241;дебиетінде на&#1171;ыз к&#1257;ркем жанр ретінде М.&#1240;уезов суреттеуінде жа&#1187;а ты&#1187;, &#1257;згеше сипат&#1179;а ие болды.<br />Жазушыны&#1187; еуропалы&#1179; прозаны&#1187; де&#1187;гейіндегі ал&#1171;аш&#1179;ы к&#1257;ркем шы&#1171;армасы 1921 жылы жазыл&#1171;ан «&#1178;ор&#1171;ансызды&#1187; к&#1199;ні» атты &#1241;&#1187;гімесі. Жазушы &#1257;мір шынды&#1171;ын, заман сипатын, адамны&#1187; тіршілік-тынысымен байланыстыра, саба&#1179;тастыра шебер &#1241;&#1187;гімелеп жеткізеді. О&#1179;и&#1171;а бастал&#1171;аннан-а&#1179; о&#1179;ушыны &#1179;ор&#1179;ынышты бір &#1199;рей сезімі билейді.<br />Та&#1171;дыр тау&#1179;ыметін ар&#1179;ала&#1171;ан ж&#1199;деу &#1199;йдегі со&#1179;ыр &#1241;йел, к&#1241;рі &#1241;же, жас &#1179;ызды&#1187; зарлап калуы кімді болса да тебірентпей &#1179;оймайды. Тек А&#1179;ан сия&#1179;ты &#1179;атыгез, жауыз болыс &#1179;ана міз ба&#1179;пай, &#1257;зіні&#1187; айуанды&#1179; бет-пердесін біртіндеп ашады. Жас &#1179;ызды з&#1241;бірлеп, зорлы&#1179; к&#1257;рсетуі А&#1179;анны&#1187; аз&#1171;ынды&#1171;ын, адамгершіліктен ж&#1201;рдай екенін д&#1241;лелдейді. Сондай-а&#1179; о&#1179;ырман А&#1179;ан, &#1178;алтай сия&#1179;тылардан еш&#1179;андай жа&#1179;сылы&#1179; к&#1199;туге болмайтынын т&#1199;сініп, &#1201;&#1171;ынады. &#1178;орлы&#1179;&#1179;а жаны т&#1257;збеген, жауызды&#1179;ты&#1187; &#1179;&#1201;рбаны бол&#1171;ан &#1170;азизаны&#1187; &#1241;кесіні&#1187; моласына барып, &#1199;сіп &#1257;луі себебін жазушы &#1257;те аны&#1179; та д&#1241;л шебер суреттейді: «Б&#1201;ларды&#1187; басынан та&#1171;дырды&#1187; дауылы жа&#1187;адан &#1171;ана со&#1171;ып &#1257;ткен. &#1178;ораны&#1187; алдында&#1171;ы жас бейіт сол дауылды&#1187; салдарынан ту&#1171;ан. Б&#1201;л &#1241;йелдерді&#1187; &#1179;уаныш-&#1179;ызы&#1171;ы да, &#1199;міт-&#1179;ор&#1171;аны да сол суы&#1179; &#1179;абірге &#1257;ліктермен бірге к&#1257;мілген. Ол &#1179;абірде жат&#1179;ан – &#1170;азизаны&#1187; &#1241;кесі – Жа&#1179;ып ж&#1241;не жал&#1171;ыз кішкене бауыры – М&#1201;&#1179;аш».<br />«... &#1170;азизаны&#1187; шашы азыра&#1179; дудырап &#1179;апты. Денесіні&#1187; жартысын &#1179;ар бас&#1179;ан. &#1240;кесіні&#1187; бейітіне жабысып, &#1179;асіретті &#1257;мірді&#1187; а&#1179;ыр&#1171;ы &#1179;уатын сол жерге берген екен. &#1256;лер са&#1171;атына шейін &#1179;аба&#1171;ын бас&#1179;ан &#1179;ай&#1171;ы б&#1201;л уа&#1179;ытта ыдыра&#1171;ан, ізі &#1179;ал&#1171;ан жо&#1179;. Балалы&#1179; ж&#1199;зінде: «Менде жазы&#1179; жо&#1179;, мен тазамын» деген ашы&#1179; тазалы&#1179;ты&#1187; белгісі, &#1179;ай&#1171;ы - &#1179;асіреттен сейілген жас баланы&#1187; ажары бар».<br />&#1240;&#1187;гімеде жазушы ескі &#1257;мірді&#1187; бір елесін к&#1257;рсетіп, пасы&#1179; &#1241;рекеттерден аула&#1179; болу&#1171;а о&#1179;ушы&#1171;а ой салады. М&#1201;нда авторды&#1187; е&#1187; негізгі т&#1199;йін-т&#1201;жырымы –жауызды&#1179; еш&#1179;ашан да адамшылы&#1179;ты, тазалы&#1179;ты же&#1187;е алмайды.<br />«Жетім» &#1241;&#1187;гімесінде жетімдік тау&#1179;ыметін тарт&#1179;ан он &#1199;ш жасар &#1178;асым, &#1257;гейлік тепкісінен &#1179;ашып, &#1241;ке-шешесіні&#1187; зиратына келіп &#1179;аза табады. &#1178;ара&#1187;&#1171;ы т&#1199;ндегі таби&#1171;ат &#1179;&#1201;былысы &#1199;рейі &#1201;ш&#1179;ан баланы&#1187; ішкі сезімімен т&#1201;тасып, &#1257;те &#1241;серлі бейнеленген. «...Бір мезгілде, &#1178;асым &#1179;ор&#1179;ып, дірілдеген ж&#1199;рекпен ма&#1187;айына жалта&#1179;тап &#1241;р н&#1241;рседен &#1199;ркіп келе жат&#1179;анда, к&#1199;н жар&#1179; етті...» Жетім бала&#1171;а рахымсызды&#1179; жаса&#1171;ан тас бауыр жандардан мейлінше т&#1199;&#1187;ілесі&#1187;. Сондай-а&#1179;, сол кездегі &#1257;мір шынды&#1171;ын жете тану&#1171;а итермелейтін &#1241;ме&#1187;герлік салт&#1179;а ла&#1171;ынет айт&#1179;ан Раби&#1171;а &quot;(&#1178;ыр суреттері&quot;), &#1179;&#1201;са болып – &#1257;мірін &#1179;и&#1171;ан &#1170;азиза (&quot;Кім кін&#1241;лі?&quot;), т.б. – б&#1201;ларды&#1187; та&#1171;дыры бір-біріне &#1201;&#1179;сас бол&#1171;анмен, &#1241;р&#1179;айсысы &#1257;мір тал&#1179;ысында &#1257;зіндік ерекшелігімен &#1241;р &#1179;ырынан к&#1257;рінеді. Б&#1201;л &#1241;&#1187;гімелерді&#1187; б&#1241;рінде жа&#1171;ымды кейшкерлер бір-бірімен та&#1171;дырлас, &#1179;ор&#1171;ансыз, жетім, жесір, к&#1257;кірегі м&#1201;&#1187; шерге тол&#1171;ан аяулы жандар. Жазы&#1179;сыз &#1179;&#1201;рбан кейіпкерлер та&#1171;дыры б&#1201;лай болып &#1179;ала бермейтініне жазушы &#1199;лкен &#1199;міт, сеніммен &#1179;арайды. Бізді де сендіреді. Б&#1201;ларды&#1187; аянышты халінен &#1179;&#1201;тылуды&#1187; жолы, азатты&#1179; &#1199;шін к&#1199;рес екенін автор шынды&#1179;ты шынайы суреттеу ар&#1179;ылы жетеді. Ол «&#1178;араш-&#1178;араш о&#1179;и&#1171;асы» хикаятында аны&#1179; к&#1257;рініс тауып, &#1241;леуметтік те&#1187;сіздік тартысы &#1199;лкен суреткерлік к&#1199;пшен бейнеленеді. Демек, ал&#1171;аш&#1179;ы ма&#1179;ала, ал&#1171;аш&#1179;ы &#1241;&#1187;гіме, пьесаларыны&#1187; &#1257;зінде-а&#1179; М.&#1240;уезов ешкімге &#1201;&#1179;самайтын &#1257;зіндік даралы&#1171;ымен, к&#1257;реген білімпазды&#1171;ымен танылды. &#1256;мірді жан-жа&#1179;ты &#1179;амтып, тере&#1187; сипатта&#1171;ан б&#1201;л д&#1199;ниелер – жазушыны&#1187; реалистік &#1179;ол та&#1187;басыны&#1187; ай&#1171;а&#1171;ы.<br />М.&#1240;уезов &#1179;аламынан ту&#1171;ан 30-40 жылдарда&#1171;ы &#1241;&#1187;гіме, хи&#1179;аяттарды&#1187; &#1179;ай-&#1179;айсысында болмасын кездесетін тере&#1187; де н&#1241;зік психологизм, &#1257;згеше &#1199;н мен тіл к&#1257;ркемдігі, жа&#1187;а сапа, ой-&#1179;иял ж&#1199;йріктігі таби&#1171;и дарынымен то&#1171;ыса келіп, авторды&#1187; суреткерлік талантын паш етеді. Б&#1201;л туындылар &#1179;аза&#1179; прозасында&#1171;ы ерекше &#1179;&#1201;былысты&#1187; &#1241;сем &#1199;лгісі болумен бірге, &#1201;лы эпопея&#1171;а бастар жолды&#1187;, шы&#1171;ар шы&#1187;ны&#1187; ал&#1171;аш&#1179;ы дайынды&#1179; баспалда&#1179;тары екеніне к&#1199;м&#1241;н келтірмейміз.<br />&#1200;лылы&#1179; &#1199;лгісі</p> <p>М&#1201;хтар &#1240;уезов Абай та&#1179;ырыбын, Абай &#1257;мірі мен &#1257;неріні&#1187; м&#1241;н-ма&#1171;ынасын бар ынта-ы&#1179;ыласымен, ас&#1179;ан с&#1199;йіспеншілікпен тере&#1187; зерттеді. Жазушы &#1201;лы а&#1179;ынны&#1187; &#1257;пшес м&#1201;расын, тарихи т&#1201;л&#1171;асын &#1257;з хал&#1179;ыны&#1187; тыныс-тіршілігімен, б&#1199;кіл &#1257;мір жолымен бірлікте алып суреттеп к&#1257;рсетті. Ол ж&#1257;нінен авторды&#1187; «&#1256;з жайымнан ма&#1171;л&#1201;мат» естелігінен талай сырды &#1201;&#1171;амыз. Сондай-а&#1179; жас ойшыл жазушылы&#1179; міндетті&#1187; не екенін ерте танып, жете &#1201;&#1171;ына білді.<br />Тарихи бір д&#1241;уірді толы&#1179; &#1179;амтитын &#1179;аза&#1179; даласыны&#1187; б&#1199;кіл тыныс-тіршілігімен, &#1257;мірін жан-жа&#1179;ты суреттеп к&#1257;рсететін &#1201;лы эпопея&#1171;а автор &#1199;лкен дайынды&#1179;пен келді. «Абай жолы» романыны&#1187; негізгі ар&#1179;ауы – заман шынды&#1171;ы, сол кезе&#1187;де &#1257;мір с&#1199;рген адамдар арасында&#1171;ы &#1179;арым-&#1179;атынас, к&#1199;рес-тартыс, к&#1199;йініш-с&#1199;йініш. Жазушы халы&#1179; есінде са&#1179;тал&#1171;ан естелік, &#1241;&#1187;гіме о&#1179;и&#1171;аларын, Абай туралы м&#1201;ра&#1171;ат материалын, а&#1179;ынны&#1187; &#1257;з м&#1201;расын жинап, зерттеп, ой елегінен &#1257;ткізе отырып, &#1201;лы туындысына ке&#1187;інен &#1201;тымды пайдаланды. Авторды&#1187; &#1257;зі: «Биограф ретінде Абай &#1257;міріне &#1179;атысты материалдар жинаумен 1930 жылдан кейін айналыса бастадым. &#1256;кінішке орай, б&#1201;л кезде а&#1179;ынды ж&#1199;збе-ж&#1199;з танитын адамдардан бірен-саран &#1179;арияларды&#1187; &#1171;ана к&#1257;зі тірі еді», – деп жазады. Абай туралы &#1201;за&#1179; уа&#1179;ыт материал&#160; жинауды&#1187; &#1179;иынды&#1171;ын былай жеткізеді: «Жалпы б&#1201;л кезе&#1187;дегі роман&#1171;а байланысты ж&#1201;мыс сипатымды мен &#1241;лде&#1179;ашан к&#1257;шіп кеткен керуенні&#1187; ж&#1201;ртына келіп, с&#1257;нуге айнал&#1171;ан оша&#1179; орнынан &#1241;лсіз &#1179;ызуы бар со&#1187;&#1171;ы шо&#1179;ты тауып алып, оны демімен &#1199;рлеп &#1179;оздатып, жалынды алау&#1171;а айналдырма&#1179; бол&#1171;ан кешеуіл жолаушыны&#1187; харекетімен салыстырар едім. К&#1257;не к&#1257;з &#1179;арияларды&#1187; к&#1199;&#1187;гірт тарт&#1179;ан зердесі мені Абайды&#1187; жас д&#1241;уіріне жетелеп, жол к&#1257;рсетіп отырды. Алпысты ал&#1179;ымда&#1171;ан &#1240;йгерімні&#1187; ж&#1199;зінен мен оны&#1187; а&#1179;ын ж&#1199;регін жаула&#1171;ан бал&#1171;ын заманында&#1171;ы с&#1201;лу ажарын елестетуге тырыстым».<br />Б&#1201;л романдарды&#1187; негізгі ар&#1179;ауы – &#1257;мір шынды&#1171;ы, сол &#1257;мірде &#1241;рекет жаса&#1171;ан тарихи бол&#1171;ан адамдарды&#1187; арасында&#1171;ы &#1179;арым-&#1179;атынас, к&#1199;рес-тартыс, к&#1199;йініш пен с&#1199;йініш. Жазушы халы&#1179; жадында са&#1179;талып &#1179;ал&#1171;ан кейбір о&#1179;и&#1171;аларды, фактілерді, &#1241;сіресе Абай турасында&#1171;ы м&#1201;ра&#1171;атты&#1179; материалдарды, есте &#1179;ал&#1171;ан м&#1241;ліметтерді, &#1201;лы а&#1179;ынны&#1187; &#1179;ал&#1171;ан м&#1201;раларын ке&#1187;, &#1257;німді пайдалан&#1171;ан. &#1240;йтсе де &#1241;рбір к&#1257;ркем &#1241;дебиетке т&#1241;н ойдан &#1179;осу, сол ар&#1179;ылы &#1257;зіні&#1187; нысаналан&#1171;ан ойын толы&#1171;ыра&#1179;, &#1179;онымдыра&#1179; етіп жеткізуге &#1201;мтылуыны&#1187; да &#1257;те орынды екенін атап айт&#1179;ан ж&#1257;н.<br />Эпопеяны&#1187; басты &#1179;а&#1211;арманы Абай бол&#1171;анды&#1179;тан, шы&#1171;арманы&#1187; &#1257;н бойында&#1171;ы шытырман о&#1179;и&#1171;алар желісі, сан алуан кейіпкерлер &#1241;рекеті, та&#1171;дыры Абай т&#1257;&#1187;ірегінде шо&#1171;ырланып, ілгері дами т&#1199;седі.<br />Данышпан а&#1179;ынды &#1241;лем ж&#1201;ртшылы&#1171;ына таныт&#1179;ан «Абай жолы» эпопеясы барлы&#1171;ы 4 кітаптан т&#1201;рады. М&#1201;нда: Абайдай алыпты ту&#1171;ыз&#1171;ан &#1179;аза&#1179; хал&#1179;ыны&#1187; &#1257;згелермен &#1179;ай жа&#1171;ынан да терезесі те&#1187;, дарынды, а&#1179;ылды, а&#1179; жар&#1179;ын, жомарт, сері, &#1257;нерпаз халы&#1179; екендігін, ешкімге &#1201;&#1179;самайтын &#1257;зіндік мінезі, &#1201;лтты&#1179; рухы, салт-д&#1241;ст&#1199;рі бар екені эпопеяда жан-жа&#1179;ты суреттеледі.<br />«Б&#1201;л тамаша эпопея бізге т&#1201;тас бір &#1241;лемді сый&#1171;а тартты, таби&#1171;атты&#1187; т&#1201;рмысты&#1187; небір &#1171;ажайып картиналары мен адам &#1179;&#1201;штарлы&#1179;тарын сипаттауымен бізді і&#1187;к&#1241;р етті. &#1240;уезов &#1179;аламымен тарих &#1179;айта тірілді, ауылдар &#1257;мірі, адамдар та&#1171;дыры бой к&#1257;рсетті. «Абай» эпопеясы, – шы&#1171;армашылы&#1179;ты&#1187; тылсым сырына, &#1257;мір мен &#1257;ле&#1187;ні&#1187; &#1257;зара байланысына тере&#1187; бойла&#1171;ан туынды, а&#1179;ын мен поэзия жайлы &#1241;лем &#1241;дебиетіндегі е&#1187; шо&#1179;ты&#1171;ы биік &#1199;здік шы&#1171;арма»,–дейді М.Луконин.<br />Ш.Айтматов: «Б&#1201;л роман б&#1199;кіл т&#1199;ркі тілдес халы&#1179;тарды&#1187;, оны&#1187; ішінде &#1257;ткендегі к&#1257;шпелі халы&#1179;тарды&#1187; да адамзат м&#1241;дениетіне &#1179;ос&#1179;ан зор &#1199;лесі... &#1240;лемді к&#1257;з алды&#1187;а келтіру &#1199;шін, бас&#1179;аларды&#1187; к&#1257;зіне т&#1199;су &#1199;шін, адам рухыны&#1187; &#1179;адір-&#1179;асиетін ас&#1179;а&#1179;тата к&#1257;теріп, жар салу &#1199;шін &#1257;з биігі&#1187; – М&#1201;хтар &#1240;уезов сия&#1179;ты ас&#1179;ар шы&#1187;ы&#1187; болу керек», – дейді.<br />«Абай жолы» эпопеясы туралы айтыл&#1171;ан б&#1201;л пікірлерді&#1187; б&#1241;рі – М.&#1240;уезовті&#1187; ерекше талантына, халы&#1179; алдында&#1171;ы е&#1187;бегіне берілген &#1257;лшеусіз &#1179;&#1201;нды ба&#1171;а.<br />Б&#1201;л роман ар&#1179;ылы жа&#1187;а &#1171;асырды&#1187; жар&#1179;ын жолына &#1179;адам бас&#1179;ан &#1201;рпа&#1179;ты&#1187; б&#1199;гінгіні танып білуі кешегі тарихымызды жете білуімен саба&#1179;тасатыны д&#1241;лелдене т&#1199;седі.</p> mybb@mybb.ru (Fenix) Thu, 01 Mar 2012 19:59:26 +0400 https://kzreferattar.forumkz.ru/viewtopic.php?pid=4#p4 https://kzreferattar.forumkz.ru/viewtopic.php?pid=3#p3 <p><span style="font-size: 18px">Жоспар:<br />Кіріспе:<br />&#1256;мірінен м&#1241;лімет.<br />Ал&#1171;аш&#1179;ы &#1241;&#1187;гімелері.<br />Негізгі б&#1257;лім:<br />Прозасы. “Aбай жолы” эпопеясы.<br />Драмалы&#1179; шы&#1171;армалары. “Е&#1187;лік-Кебек” , “&#1178;арак&#1257;з”.<br />&#1170;ылыми-зерттеу е&#1187;бектері.<br />&#1178;орытынды:<br />М.&#1240;уезов &#1179;аза&#1179; &#1241;дебиетіні&#1187; классигі.</span></p> <p><span style="font-size: 18px">М&#1201;хтар &#1240;уезов 1897 жылы &#1179;азіргі Семей облысы Абай ауданында д&#1199;ниеге келді. Ал&#1171;ашында атасы &#1240;уезден м&#1201;сылманша сауат ашып, хат таниды. Кейін м&#1201;&#1171;алімдер семинариясында о&#1179;иды. Т&#1257;&#1187;керіс &#1179;арса&#1187;ында Алаш &#1179;оз&#1171;алысыны&#1187; Семейдегі ж&#1201;мысына &#1179;атысады. 20 жылдары Ленинград университетінде, Ташкенттегі Орта Азия университетіні&#1187; аспирантурасында о&#1179;иды. Б&#1201;л жылдары М&#1201;хтар &#1240;уезов &#1241;лем &#1241;дебиеті &#1199;лгісімен тере&#1187; танысып, жан-жа&#1179;ты, кемел білім алып шы&#1171;ады.<br />М&#1201;хтар &#1240;уезовті&#1187; ал&#1171;аш&#1179;ы шы&#1171;армашыларыны&#1187; к&#1257;лемдісі де, к&#1257;ркемі де прозалы&#1179; &#1241;&#1187;гіме, повесть т&#1199;рлерінде жасалды.<br />М&#1201;хтар &#1240;уезов жиырмасыншы жылдарды&#1187; бас кезі мен орта шенінде к&#1257;птеген &#1241;&#1187;гімелер ( “&#1178;ор&#1171;ансызды&#1187; к&#1199;ні”, “Жетім” , “Жуандык”, “Ескілік к&#1257;ленкесінде”, “Кім кін&#1241;лі”, “Бартыма” т. б.) жазып, оларда ескі &#1179;аза&#1179; ауылыны&#1187; алуан т&#1199;рлі &#1241;леуметтік шынды&#1171;ын реалистік д&#1241;ст&#1199;рде бейнелейді.<br />“&#1178;ор&#1171;ансызды&#1187; к&#1199;ні ” (1921) – жазушыны&#1187; ал&#1171;аш&#1179;ы жары&#1179; к&#1257;рген &#1241;нгімесі. М&#1201;нда &#1170;азиза деген панасыз жетім &#1179;ызды&#1187; адам айт&#1179;ысыз озбырлы&#1179;, &#1179;орлы&#1179;&#1179;а шыдамай, боран&#1171;а &#1201;рынып, &#1199;сіп &#1257;лгені айтыл&#1171;ан. Б&#1201;л шы&#1171;армада А&#1179;ан сия&#1179;ты &#1179;ара ниет ауыл &#1241;кіміні&#1187; та&#1171;ылы&#1179; &#1179;ылы&#1179;тары &#1241;шкереленеді.<br />“&#1178;ор&#1171;ансызды&#1187; к&#1199;ні” &#1257;зіні&#1187; к&#1257;ркемдік бітімі жа&#1171;ынан &#1179;аза&#1179; &#1241;дебиетіне жа&#1187;а &#1257;рнек енгізді. Адам &#1257;міріні&#1187; &#1179;айталанбас, дара ерекшелігі &#1241;&#1187;гімеде шебер ашыл&#1171;ан. Шы&#1171;армада болыс А&#1179;ан, оны&#1187; серігі &#1178;алтай, п&#1241;к, с&#1241;би &#1179;ыз &#1170;азиза, оны&#1187; &#1179;арт &#1241;жесіні&#1187; бейнелері &#1257;те шынайы к&#1257;рінеді.<br />“Жетім” деген &#1241;&#1187;гімеде &#1178;асым атты жетім баланы&#1187; &#1179;асіретті балалы&#1179; ша&#1171;ы, Иса деген жама&#1171;айынны&#1187; &#1179;орлы&#1171;ына шыдамай, ауылдан &#1179;ашып шы&#1179;&#1179;ан бетінде, &#1179;ара&#1187;&#1171;ы т&#1199;нде, то&#1171;ай ішінде &#1257;лгені айтылады.&#1256;мірден з&#1241;бір к&#1257;ргендерді&#1187; м&#1201;&#1187;ы мен наласын &#1199;лкен &#1241;леуметтік тол&#1171;а&#1179;ты м&#1241;селе ретінде сипаттау сыншыл реализмні&#1187; негізгі белгісі еді.<br />“Ескілік к&#1257;ле&#1187;кесінде” ескі салт бойынша &#1257;лген апасыны&#1187; орнына к&#1241;рі жездесіне то&#1179;алды&#1179;&#1179;а бару&#1171;а ризалы&#1179; білдірген, &#1257;зін с&#1199;йген жігіт &#1178;абышты&#1187; тілегімен есептеспеген Ж&#1241;меш деген &#1179;ызды&#1187; халі &#1241;&#1187;гімеленген. М&#1201;хтар &#1240;уезов &#1257;мір &#1179;айшылы&#1179;тары мен те&#1187;сіздіктерін &#1241;р &#1179;ырынан к&#1257;рсету ар&#1179;ылы &#1179;аза&#1179; &#1241;дебиетінде психологиялы&#1179; прозаны&#1187; &#1199;лгілерін тудырды.<br />“Жуанды&#1179;” (1926) &#1241;&#1187;гімесінде момын кедей Жа&#1179;сылы&#1179;ты&#1187; &#1257;з жолын тауып, ерікті, баянды &#1257;мір жасау&#1171;а &#1201;мтыл&#1171;аны, біра&#1179; б&#1201;рыннан кедей - кемтарды уысында &#1201;стап, тізе батырып &#1199;йренген &#1240;біш, &#1178;&#1201;рман секілді байларды&#1187; о&#1171;ан &#1179;иянат, зорлы&#1179; жаса&#1171;аны к&#1257;рсетіледі.<br />М&#1201;хтар &#1240;уезовті&#1187; жиырмасыншы жылдарда&#1171;ы шы&#1171;армашылы&#1171;ында&#1171;ы негізгі та&#1179;ырыпты&#1187; бірі - &#1241;йел те&#1187;дігі. Шы&#1171;армаларында &#1257;мір шынды&#1171;ына берік табан тіреп отыратын жазушы сол кезе&#1187;дегі &#1179;аза&#1179; &#1241;йеліні&#1187; басында&#1171;ы хал – ахуалды асырмай да, жасырмай да, &#1179;аз &#1179;алпында к&#1257;рсетеді. Бірде жазушы ата – анасыны&#1187; еркімен к&#1199;йеуге шы&#1171;ып, та&#1171;дырына мойын &#1201;сын&#1171;ан &#1241;йел тарихын (“C&#1257;ніп – жану” ) &#1241;&#1187;гімелесе, екінші шы&#1171;армасында с&#1199;йгеніне &#1179;осыла алмай, &#1179;&#1199;садан &#1257;лген &#1170;азиза ( “Кім кін&#1241;лі” ) жайын с&#1257;з етеді. Та&#1171;ы бірде ( “&#1198;йлену” ) &#1241;ке &#1241;міріне к&#1257;нбей, к&#1257;&#1187;ілі с&#1199;йген жігітімен &#1179;ашып кеткен &#1179;ыз хикаясына то&#1179;талады.<br />“&#1178;араш – &#1179;араш о&#1179;и&#1171;асы” т&#1257;&#1187;керіс &#1179;арса&#1187;ында&#1171;ы &#1179;аза&#1179; &#1179;о&#1171;амыны&#1187; шынды&#1171;ынан ту&#1171;ан, ескі ауылда&#1171;ы &#1241;леуметтік те&#1187;сіздік т&#1241;різді &#1257;ткір тартыс&#1179;а &#1179;&#1201;рыл&#1171;ан. М&#1201;нда да 20 жылдарды&#1187; &#1241;&#1187;гімелеріндегідей дала билеушілеріні&#1187; за&#1187;сыз жуанды&#1171;ы – байларды&#1187; кедейлерге жасар &#1257;ктемдігі, зорлы&#1171;ы, кедейлерді&#1187; байлардан к&#1257;рер &#1179;иянаты, &#1179;орлы&#1171;ы с&#1257;з болады.<br />Біра&#1179; повесті&#1187; бас кейіпкері Ба&#1179;ты&#1171;&#1201;лды&#1187; ісі мен мінезі &#1257;зіне дейінгі &#1257;зі секілділерден &#1257;згеше. Б&#1201;л – олар секілді &#1257;з та&#1171;дырыны&#1187; &#1179;&#1201;лы емес, &#1179;ожасы болу&#1171;а &#1201;мтыл&#1171;ан адам.<br />“&#1178;илы заман” повесінде 1916 жыл&#1171;ы &#1201;лт – азатты&#1179; &#1179;оз&#1171;алысты&#1187; барысы, &#1241;ділетсіздікке т&#1257;збей, ел бастап шы&#1179;&#1179;ан ерлерді&#1187; бейнесі к&#1257;рсетілген. М&#1201;хтар &#1240;уезов бейбіт жат&#1179;ан Албан руыны&#1187; 1916 жыл&#1171;ы маусым жарлы&#1171;ыны&#1187; зіл салма&#1171;ынан іште т&#1201;ншы&#1171;ып жат&#1179;ан кегі оянып, д&#1199;р сілкініп, айбарлы к&#1199;шке айнал&#1171;анын &#1257;мір шынды&#1171;ына с&#1241;йкес суреттеген. &#1256;з жерінен, малына иеліктен айрыл&#1171;ан, патша &#1241;кімдеріні&#1187;, &#1179;аза&#1179;ты&#1187; &#1257;з ішінен шы&#1179;&#1179;ан обыр болыс, пара&#1179;ор би, жебір тілмаштарды&#1187; &#1179;иянатынан ы&#1171;ыр бол&#1171;ан халы&#1179;ты&#1187; еріксіз халі бірде кейіпкер с&#1257;зімен, кейде авторлы&#1179; баяндау &#1199;стінде ай&#1179;ындалады.<br />“Абай жолы” – &#1179;аза&#1179; совет &#1241;дебиетіндегі т&#1201;&#1187;&#1171;ыш роман – эпопея. “Абай жолында” &#1257;ткен &#1171;асырды&#1187; екінші жартысында&#1171;ы &#1179;аза&#1179; &#1179;о&#1171;амыны&#1187; шынды&#1171;ы мейлінше ке&#1187; к&#1257;рсетілді, &#1179;а&#1211;армандарды&#1187; жеке &#1257;мірі халы&#1179; тарихында&#1171;ы к&#1199;рделі &#1257;згерістермен байланысты берілді. Абай &#1257;мір с&#1199;рген &#1179;о&#1171;амны&#1187; &#1257;зекті тартыстары мен к&#1199;рестерін, ізгілік пен з&#1201;лымды&#1179;ты&#1187; шай&#1179;асын, к&#1257;ркем т&#1201;л&#1171;аларды&#1187; &#1257;ткенін, б&#1199;гінгісін ке&#1187;інен &#1179;амтып, болмысты&#1187; екшелген, жина&#1179;тал&#1171;ан шынды&#1171;ын айту міндеті роман – эпопеяда зор шеберлікпен шешім тапты. “Абай жолында” &#1201;лы а&#1179;ынны&#1187; жеке басты&#1179; іс - &#1241;рекеттері д&#1241;уірді&#1187; к&#1257;кейкесті м&#1241;селелерімен, н&#1241;сілдер, таптар, халы&#1179;тар та&#1171;дырларыны&#1187; то&#1171;ысуымен орайластырыла баяндалады. Роман – эпопеяда о&#1179;и&#1171;аларды&#1187; объективтік а&#1171;ысы, жеке адамдар та&#1171;дырыны&#1187; &#1179;о&#1171;амды&#1179; тіршілікке т&#1241;уелділігі, т&#1201;л&#1171;аларды&#1187; даралы&#1179; келбеті, з&#1201;лымды&#1179;ты &#1241;шкерелеу мен ізгілікті мада&#1179; ету &#1257;мір шынды&#1171;ына с&#1241;йкес к&#1257;рсетіледі. <br />Эпопеяны&#1187; желілерін т&#1201;тастырып т&#1201;р&#1171;ан негізгі арна – Абайды&#1187; ж&#1241;не о&#1171;ан тілектес топты&#1187; озбыр, содыр &#1199;стем &#1179;ауым &#1257;кілдеріні&#1187; зорлы&#1171;ына &#1179;арсы к&#1199;ресі. Абай баста&#1171;ан жа&#1187;ашыл &#1179;ауымны&#1187; халы&#1179; ба&#1179;ыты &#1199;шін батыл ай&#1179;ас&#1179;а шы&#1171;атын кезі &#1257;те к&#1257;п. Сырттай &#1179;ара&#1171;анда эпопеяда&#1171;ы &#1241;рбір тарауды&#1187; &#1241;&#1187;гімесі жеке – дара, о&#1179;шау секілденеді. Біра&#1179; оларды іштей жал&#1171;астырып т&#1201;р&#1171;ан негізгі ар&#1179;ау ыл&#1171;и сезіліп отырады. Ол – а&#1179;ын, азамат, е&#1187;бекші &#1179;ауым м&#1199;ддесі &#1199;шін жаны ауыратын, к&#1199;штілерге &#1179;арсы тапжылмай тартыс&#1179;а шы&#1171;атын Абайды&#1187; &#1257;мірі, оны&#1187; шы&#1171;армашылы&#1179;, &#1241;леуметтік &#1179;ызметі, Абайды&#1187; араласуымен шешілетін &#1241;р т&#1199;рлі о&#1179;и&#1171;алар. Романны&#1187; &#1179;&#1201;рылысы Абайды&#1187; &#1201;за&#1179; та &#1179;ажырлы а&#1179;ынды&#1179;, &#1179;айраткерлік &#1179;ызметін таныту&#1171;а ба&#1171;ындырыл&#1171;ан.<br />Эпопеяда&#1171;ы орталы&#1179; т&#1201;л&#1171;а, типтік характер – Абай. Ол – б&#1199;кіл бір халы&#1179;ты&#1187; рухани адамшылы&#1179; келбетін елестете алатын бейне. Абай с&#1257;зі мен ісі соншалы&#1179; на&#1179;ты, &#1241;рбір &#1241;рекетіне нандыратын т&#1201;л&#1171;а, заман мен халы&#1179; &#1179;амын тере&#1187; тол&#1171;айтын &#1199;лкен ойшыл, &#1201;лы а&#1179;ын сипатында к&#1257;рінеді. Абайды&#1187; к&#1257;ркем бейнесін жасау&#1171;а а&#1179;ынны&#1187; &#1257;з &#1257;ле&#1187;деріні&#1187; к&#1257;п к&#1257;мегі бол&#1171;анын жазушы ризалы&#1179;пен еске алады. Суреткер &#1201;лы а&#1179;ынны&#1187; шы&#1171;армаларын ту&#1171;ыз&#1171;ан жа&#1171;дай мен себептер таби&#1171;атына тере&#1187; болжау ар&#1179;ылы оны&#1187; &#1257;мір жолына &#1179;аны&#1171;ады. Абай халы&#1179; &#1179;иялында &#1179;аншалы&#1179; биік сатыда т&#1201;рса, роман оны&#1187; к&#1257;ркем бейнесін соншалы&#1179; жо&#1171;ары де&#1187;гейде к&#1257;рсетеді.<br />Абайды&#1187; &#1257;з &#1241;кесі &#1178;&#1201;нанбайдан м&#1199;лде бас&#1179;а ой-&#1257;ріс ба&#1171;ытында &#1179;алыптасып келе жат&#1179;анды&#1171;ы оны&#1187; о&#1179;у&#1171;а аттанар алдында Тобы&#1179;тыны&#1187; білгір шешендерін с&#1257;зден жы&#1171;уынан, &#1178;&#1201;нанбайды&#1187; «міні&#1187;» деп к&#1257;рсеткендерін жа&#1179;сылы&#1179; деп д&#1241;лелдеуінен ай&#1179;ын а&#1187;&#1171;арылады. Б&#1201;л т&#1201;ста болаша&#1179; &#1201;лы ойшыл а&#1179;ын мінезіндегі &#1179;айсар тегеурін сезіледі.<br />Абайды&#1187; &#1257;мір &#1257;ткелдерін, &#1241;леуметтік майданда&#1171;ы &#1241;р алуан к&#1199;рделі істерін оны&#1187; на&#1171;ыз адамды&#1179; ы&#1179;ыластарымен, &#1199;міт-арманымен, к&#1199;йініші-с&#1199;йінішімен бірлестіре к&#1257;рсету ар&#1179;ылы суреткер оны&#1187; т&#1201;л&#1171;асын типтік характер д&#1241;режесіне к&#1257;терді, а&#1179;ын, ойшыл, &#1179;о&#1171;ам &#1179;айраткеріні&#1187; асыл бейнесін жасады.<br />&#1178;&#1201;нанбай образыны&#1187; жасалу шеберлігі б&#1199;кіл д&#1199;ние ж&#1199;зілік &#1241;дебиет тарихында сирек &#1201;шырасады. Мейлінше шыншыл суреткер б&#1201;л образды мінездеу мен м&#1199;сіндеуге, жина&#1179;тау мен даралау&#1171;а &#1257;зіні&#1187; бай палитрасында&#1171;ы бір &#1171;ана емес, бірнеше (а&#1179;, к&#1257;к, сары...) бояуды &#1179;оса, &#1179;атар ж&#1201;мсап, т&#1199;рлі-т&#1199;сті таби&#1171;и кескінде, алдымен адам ретінде, біра&#1179; к&#1199;нгей-к&#1257;ле&#1187;кесімен жан-жа&#1179;ты, толы&#1179;, т&#1201;тас т&#1201;л&#1171;аландыр&#1171;ан. Автор &#1201;намсыз кейіпкер бойында&#1171;ы &#1201;намды &#1179;асиеттерді к&#1199;зеп, не тонап &#1241;кетпейді, &#1257;зіне береді, &#1257;зінде &#1179;алдырады.<br />&#1178;&#1201;нанбай – азулы &#1171;ана емес, а&#1179;ылды; шо&#1179;пар мен сойылды&#1187; &#1171;ана емес, &#1241;ріден тол&#1171;айтын ойды&#1187; адамы. К&#1257;зі дара бол&#1171;анмен к&#1257;кірегі сара – к&#1257;реген; ашуы мен &#1179;айратын &#1179;атар &#1201;стайтын, &#1179;аталды&#1171;ыны&#1187; ар&#1171;ы жа&#1171;ында &#1179;айсарлы&#1171;ы жат&#1179;ан, &#1179;асарма с&#1201;&#1171;ын &#1179;ада&#1171;анды сілейтпей тынбайтын &#1179;азымыр, &#1179;атал кісі. Арыстанны&#1187; айбаты да, жолбарысты&#1187; ж&#1199;регі де бір &#1257;зінде; жырт&#1179;ышты&#1171;ы да сондай; б&#1199;ргені &#1179;&#1201;тылмайды, &#1179;&#1201;тылса, мынаны&#1187; тырна&#1171;ы сонымен бірге кетеді. М&#1201;нысын &#1179;айталанбас &#1179;айсарлы&#1179;&#1179;а саяды. Осы&#1171;ан енді амалы мен айласы &#1179;осыл&#1171;анда &#1178;&#1201;нанбайды&#1187; &#1179;улы&#1171;ы мен с&#1201;мды&#1171;ына, с&#1201;&#1187;&#1171;ыла зымиянды&#1171;ына найза бойламай шы&#1171;ады. М&#1201;нысы – а&#1179;ылдан ту&#1171;ан т&#1241;сіл.<br />&#1178;&#1201;нанбай алыс-ж&#1201;лыс&#1179;а, арпалыс&#1179;а &#1171;ана емес, с&#1257;зге де ж&#1199;йрік, шешен; тілі &#1257;ткір, тиген жерін тіліп т&#1199;седі.<br />Осыларды&#1187; б&#1241;рі &#1178;&#1201;нанбайды&#1187; &#1257;з ортасынан биік, о&#1179;шау т&#1201;р&#1171;ан жоталы т&#1201;л&#1171;а екенін к&#1257;рсетеді ж&#1241;не оны&#1187; осындай &#1257;згеше б&#1257;лек бітімін &#1257;з ортасы да &#1241;бден иойындап бол&#1171;ан. &#1178;&#1201;нанбайды&#1187; к&#1257;п &#1179;ырлы &#1179;асиетін досы т&#1199;гіл тіпті д&#1201;шпаны да жо&#1179;&#1179;а шы&#1171;ара алмайды.<br />&#1178;&#1201;нанбай жал&#1171;ыз емес. Оны&#1187; ма&#1187;ында &#1241;р руды&#1187; басы, &#1241;р ауылды&#1187; а&#1179;са&#1179;ал-&#1179;араса&#1179;алдары – Б&#1257;жей, Байдалы, Байсал, С&#1199;йіндіктер бар. &#1256;з іргесіндегі Майбасар, Ыз&#1171;&#1201;тты, Т&#1241;кежан, Жиреншелер бар. Оразбай, Ш&#1201;бар, &#1240;зімбайлар бар. Д&#1241;уірлік белестен алып &#1179;ара&#1171;анда осылар – бір топты&#1187; адамдары, Абайды&#1187; &#1179;арсыластары, Абай баста&#1171;ан жа&#1187;аны&#1187; ата д&#1201;шпандары. Сонымен &#1179;атар осылар &#1257;зара &#1179;ыр&#1171;и-&#1179;аба&#1179;: ба&#1179;астар, б&#1241;секелестер, ба&#1179;таластар. &#1178;ара&#1179;ан басты&#1187; &#1179;амына келгенде б&#1201;лар бір-бірін аямайды, біріге бере талап тастап, б&#1257;ліне бере т&#1199;тіп жеп ж&#1199;ргендер...<br />Б&#1201;л – адам адам&#1171;а дос емес, &#1179;ас&#1179;ыр бол&#1171;ан &#1178;&#1201;нанбай заманыны&#1187; за&#1187;ы. Майталман суреткер &#1178;&#1201;нанбай ма&#1187;ында&#1171;ы бар адам ж&#1241;не &#1241;р адам ар&#1179;ылы солар &#1257;мір с&#1199;рген заман кескінін де зергерлікпен бейнелеп к&#1257;рсеткен.<br />Жалпы, XX &#1171;асырды&#1187; со&#1187;&#1171;ы елу жылында&#1171;ы &#1179;аза&#1179; &#1257;міріні&#1187; к&#1257;ркем шежіресі боп табылатын &#1201;лан-&#1171;айыр эпопеяда барлы&#1179; &#1179;ыры-сырымен халы&#1179; образы жасалды десек, сол халы&#1179; &#1257;кілдеріні&#1187; ішінен айры&#1179;ша атап айтарлы&#1179; бедерлі бейнелер – Д&#1241;ркембай мен Базаралы. Бала&#1171;аз бен Абыл&#1171;азыдан Д&#1241;рмен мен Сейітке дейінгі онда&#1171;ан кейіпкерлер – Д&#1241;ркембай мен Базаралыны&#1187; &#1241;леуметтік ортасы, тапты&#1179; &#1179;оршауы. Б&#1201;л екеуі ж&#1199;рген жердегі &#1241;леуметтік к&#1199;ресті&#1187; де сыр-сипаты б&#1257;лек, а&#1179; пен &#1179;арадай ай&#1179;ын. Осылар ар&#1179;ылы автор романда&#1171;ы ж&#1199;здеген типтер мен характерлер ішінен уа&#1179;ыт сынынан &#1257;тіп &#1257;сетіндерін де, келешегі жо&#1179; &#1257;шетіндерін де &#1257;мірді&#1187; &#1257;зіне іріктетіп, с&#1201;рыптатып отырады.<br />М&#1201;хтар &#1240;уезов шы&#1171;армашылы&#1171;ыны&#1187; к&#1257;к &#1179;ауырсын кезінде жазылып, кейін &#1257;&#1187;деліп, толы&#1179;тырыл&#1171;ан «Е&#1187;лік – Кебек» трагедиясы &#1179;аза&#1179; драматургиясында&#1171;ы т&#1257;л басы туындыларды&#1187; бірі. «Е&#1187;лік – Кебек» екі жасты&#1187; ба&#1179;ытсыз махаббатын к&#1257;рсетуге арнал&#1171;анымен, онда &#1179;ыр еліні&#1187; бас&#1179;а да м&#1241;селелері &#1179;амтыл&#1171;ан. Е&#1187; алдымен, адамгершілік, адамны&#1187; жеке басын &#1179;адірлеу, ел бірлігін к&#1257;ксеу, б&#1201;&#1179;ара халы&#1179;&#1179;а бейбіт &#1257;мір тілеу, болаша&#1179;&#1179;а &#1199;міт, сенім к&#1257;зімен &#1179;арау м&#1241;селесі &#1201;сталады. 1916 жыл&#1171;ы о&#1179;и&#1171;а&#1171;а арнал&#1171;ан «Т&#1199;нгі сарын» пьесасы да кесек туындыларды&#1187; бірі. Ол &#1179;аза&#1179; драматургиясы тарихынан лайы&#1179;ты орын алатын, мазм&#1201;н-идеясы тере&#1187;, к&#1257;ркемдігі жо&#1171;ары шы&#1171;арма. Л. Соболевпен бірлесіп жаз&#1171;ан «Абай» трагедиясында &#1179;аза&#1179; хал&#1179;ыны&#1187; &#1201;лы а&#1179;ыны Абай &#1257;мір с&#1199;рген заманны&#1187; ащы шынды&#1171;ы бейнеленген. &#1178;аза&#1179; драматургиясыны&#1187; шо&#1179;ты&#1171;ы биік туындыларыны&#1187; бірі саналатын «&#1178;арак&#1257;з трагедиясы» да екі жасты&#1187; махаббатына арналып, етектен тартар ескі &#1241;дет-&#1171;&#1201;рыптарды сынау&#1171;а арнал&#1171;ан.<br />Жазушы &#1179;аза&#1179; хал&#1179;ыны&#1187; &#1241;дебиеті, м&#1241;дениеті, рухани м&#1201;расы жайында тамаша &#1171;ылыми е&#1187;бектер жазды. 1927 жылы &#1179;аза&#1179; &#1241;дебиетіні&#1187; сан &#1171;асырлы&#1179; тарихын арала&#1171;ан «&#1178;аза&#1179; &#1241;дебиетіні&#1187; тарихы» атты іргелі &#1171;ылыми е&#1187;бек жариялады. 1959 жылы жазушыны&#1187; &#1241;дебиеттану саласында&#1171;ы к&#1257;лемді е&#1187;бектері «&#1240;р жылдар ойлары» деген атпен жеке кітап болып басылды. Кейінірек «Уа&#1179;ыт пен &#1241;дебиет» деген зерттеу е&#1187;бегі басылды.<br />Ту&#1171;ан жері б&#1201;рын&#1171;ы Семей уезіні&#1187; Шы&#1187;&#1171;ыс болысы (&#1179;азіргі Шы&#1171;ыс &#1178;аза&#1179;стан облысыны&#1187; Абай ауданы).<br />&#1240;кесі Омархан мен атасы &#1240;уез сауатты кісілер бол&#1171;ан. &#1257;скен. Атасы &#1240;уез бен &#1241;жесі Дінасылды&#1187; т&#1241;рбиесінде бол&#1171;ан бала М&#1201;хтарды&#1187; ал&#1171;аш сауатын ашушы да атасы. Ол сол ар&#1179;ылы алты жасынан Абайды&#1187; &#1257;ле&#1187;дерін жаттап ауылдастырына о&#1179;ып беретін д&#1241;режеге жетеді.<br />1908 жылы Семейдегі Камалиддин хазірет медресесінде о&#1179;ып, одан орыс мектебіні&#1187; дайынды&#1179; курсына ауысады.<br />1910 жылы бес класты&#1179; орыс училищесіне т&#1199;седі. Осы жерде о&#1179;ып ж&#1199;ріп «Дауыл» атты ал&#1171;аш&#1179;ы шы&#1171;армасын жазады.<br />1915 жылы Семей &#1179;алалы&#1179; м&#1201;&#1171;алімдер семинариясына &#1179;абылданады. О&#1179;ып ж&#1199;ргенде Ш&#1241;к&#1241;рім &#1178;&#1201;дайберді&#1201;лыны&#1187; «Жолсыз жаза» дастаны негізінде «Е&#1187;лік-Кебек» пьесасын жазып, оны 1917 жылы маусым айында Ой&#1179;&#1201;ды&#1179; деген жерде тіркестіріп тіккен киіз &#1199;й сахнасына шы&#1171;арады.<br />1918 жылы М.&#1240;уезов Семей &#1179;аласыны&#1187; &#1257;кілі ретінде Омбы &#1179;аласында &#1257;ткен жалпы &#1179;аза&#1179; жастарыны&#1187; &#1179;&#1201;рылтайына &#1179;атысып, оны&#1187; орталы&#1179; ат&#1179;ару комитетіні&#1187; м&#1199;шесі болып сайланады. &#1178;&#1201;рылтайда «Алашорда» &#1199;кіметі мен Алаш &#1179;оз&#1171;алысыны&#1187; ба&#1171;ытын &#1201;стан&#1171;ан «Жас азамат» атты Б&#1199;кіл&#1179;аза&#1179;станды&#1179; жастар &#1201;йымы &#1179;&#1201;рылады. &#1200;йымны&#1187; белсенді м&#1199;шесі бола ж&#1199;ріп, «Абай» &#1171;ылыми-к&#1257;пшілік журналын шы&#1171;ару&#1171;а (Ж. Аймауытовпен бірігіп) атсалысады.<br />1919 жылы — Семей губревкомыны&#1187; жанынан ашыл&#1171;ан &#1179;аза&#1179; б&#1257;ліміні&#1187; &#1179;ызметкері, 1920 жылды&#1187; а&#1179;панынан б&#1257;лім ме&#1187;герушісі. «&#1178;аза&#1179; тілі» газетіні&#1187; ресми шы&#1171;арушысы болып та&#1171;айындалады.<br />1921 жылы Семей облревкомыны&#1187; т&#1257;рал&#1179;а м&#1199;шесі, ат&#1179;ару комитетіні&#1187; т&#1257;ра&#1171;асы &#1179;ызметін ат&#1179;арады. 1921 жыл&#1171;ы &#1179;араша айында &#1178;аза&#1179; АКСР-і ОАК-ні&#1187; т&#1257;рал&#1179;а м&#1199;шелігіне сайланып, онда саяси хатшы міндетін ат&#1179;арып, кадр м&#1241;селесімен айналысады. М&#1201;ха&#1187;ны&#1187; «Е&#1187;бекші &#1179;аза&#1179;» газетіне басшылы&#1179; жасайтын т&#1201;сы да осы кезе&#1187;мен д&#1241;лме-д&#1241;л келеді.<br />Бір &#1179;ыс Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетінде, т&#1257;рт жыл Ленинград университетінде о&#1179;ып, филология факультетін бітіреді. Сол жылы Орта Азия университетіні&#1187; Шы&#1171;ыс факультетіні&#1187; жанында&#1171;ы аспирантурада о&#1179;иды.<br />&#1200;лтты&#1179; те&#1187;сіздік пен сауатсызды&#1179;ты, ашты&#1179;ты жою ж&#1257;ніндегі ашы&#1179; пікірі мен шы&#1171;армалары &#1199;шін «&#1201;лтшыл, алашордашыл» атанып, саяси сахнадан шеттету бастал&#1171;ан т&#1201;ста М&#1201;ха&#1187; біры&#1187;&#1171;ай шы&#1171;армашылы&#1179; ж&#1201;мыспен айналысу&#1171;а к&#1257;шеді. &#1170;ылыми ж&#1201;мыстарды да &#1179;ол&#1171;а алады.<br />1930 жылы идеялы&#1179; к&#1257;з&#1179;арасы &#1199;шін т&#1201;т&#1179;ын&#1171;а алынады. Тергеу &#1201;за&#1179;&#1179;а созылып, 1932 жыл&#1171;ы с&#1241;уір айында &#1199;ш жыл&#1171;а шартты т&#1199;рде бас бостанды&#1171;ынан айыру туралы &#1199;кім шы&#1171;арылады. Осы жыл&#1171;ы 10 маусым к&#1199;нгі «Социалистік &#1178;аза&#1179;стан» ж&#1241;не «Казахстанская правда» газеттерінде М. &#1240;уезовті&#1187; «Ашы&#1179; хаты» жарияланады. Онда М&#1201;ха&#1187; &#1257;зіні&#1187; &#1179;аза&#1179; &#1241;дебиетіні&#1187; тарихы ж&#1241;не Абай туралы зерттеулерінен, «&#1178;араг&#1257;з», «Е&#1187;лік-Кебек», «Хан Кене», «&#1178;илы заман» сия&#1179;ты шы&#1171;армаларынан бас тартатынын м&#1241;лімдеуге м&#1241;жб&#1199;р болды. Сонан кейін &#1171;ана ол т&#1199;рмеден босатылып, о&#1179;ытушылы&#1179; ж&#1201;мыспен айналысуына р&#1201;&#1179;сат алды.<br />Ол 1961 жылы 27 маусымда М&#1241;скеу &#1179;аласында&#1171;ы Кремль ауруханасында операция кезінде &#1179;айтыс болды.<br />1961 жылы &#1179;айтыс бол&#1171;аннан кейін Республика &#1198;кіметі &#1179;аулы алып, &#1201;лы жазушыны&#1187; есімін м&#1241;&#1187;гі есте &#1179;алдыру ма&#1179;сатымен &#1170;ылым академиясыны&#1187; &#1240;дебиет ж&#1241;не &#1257;нер институты мен &#1178;аза&#1179;ты&#1187; мемлекеттік академиялы&#1179; драма театрына М&#1201;хтар &#1240;уезовты&#1187; аты беріледі, &#1241;деби мемориалды&#1179; м&#1201;ражайы ашылып, бір&#1179;атар мектеп, к&#1257;ше ж&#1241;не Алматыны&#1187; бір ауданы М.&#1240;уезов атымен аталды.<br />Жазушы &#1257;зіні&#1187; шы&#1171;армашылы&#1179; жолында талай жанр&#1171;а, та&#1179;ырып&#1179;а із салып, &#1179;ыруар, очерк, &#1241;&#1187;гіме, пьесалар жаз&#1171;ан, тамаша аудармалар жаса&#1171;ан, &#1241;деби сын&#1171;а, &#1241;дебиет тарихын зерттеу ж&#1201;мысына белсене ат салысып, к&#1257;птеген ма&#1171;ыналы ма&#1179;алалар жарияла&#1171;ан, баяндамалар жаса&#1171;ан, о&#1179;улы&#1179;тар &#1179;&#1201;ра&#1171;ан, жо&#1171;ары о&#1179;у орындарында д&#1241;ріс беріп, теориялы&#1179; білімін жетілдіріп отыр&#1171;ан.<br />С&#1257;йте ж&#1199;ре, &#1199;лкен дарын &#1257;зіні&#1187; шы&#1171;армашылы&#1179; ас&#1179;арына апаратын Абай та&#1179;ырыбына &#1179;алам тартады. &#1198;лкен ж&#1201;мысты&#1187; ал&#1171;аш&#1179;ы &#1179;арлы&#1171;ашы болып «Татьянаны&#1187; &#1179;ырда&#1171;ы &#1241;ні» келеді &#1257;мірге.<br />Б&#1201;дан кейін жазушы Абай образын ке&#1187; аума&#1179;та алып, бірнеше жанрда бейнелеуге кіріседі. С&#1257;йтіп, «Абай» трагедиясы туады. Б&#1201;л &#1201;лы а&#1179;ынны&#1187; образын сахнада т&#1201;&#1187;&#1171;ыш бейнелеген шы&#1171;арма болатын.<br />&#1200;за&#1179; зерттеп, ке&#1187; тыныспен кіріскен «Абай жолы» романдарын М&#1201;хтар он бес жыл&#1171;а жуы&#1179; жазады. Жазушыны&#1187; &#1257;зі айт&#1179;андай, «Абай» ж&#1241;не «Абай жолы» романдарын жазу жазушыны&#1187; шы&#1171;армашылы&#1179; &#1257;міріндегі с&#1199;йікті ісіне айналады. Абай жолы халы&#1179; жолы, халы&#1179; жолы Абай жолы. Осы бірлікті тарихи шынды&#1179;&#1179;а сай ас&#1179;ан к&#1257;ркемдік шеберлікпен к&#1257;рсету М&#1201;хтар &#1240;уезовты&#1187; шы&#1171;армашылы&#1179; же&#1187;ісі еді.<br />М&#1201;хтар &#1240;уезов атында&#1171;ы &#1179;аза&#1179; академиялы&#1179; драма театры - &#1178;ызылорда &#1179;аласында 1926 жылы 13 &#1179;а&#1187;тарда М.&#1240;уезовті&#1187; «Е&#1187;лік-Кебек», пьесасымен ж&#1241;не халы&#1179; &#1257;нерпаздары &#1179;атыс&#1179;ан &#1199;лкен концертпен т&#1201;&#1187;&#1171;ыш рет театр шымылды&#1171;ы ашылды<br />Ал&#1171;аш&#1179;ы &#1179;&#1201;рыл&#1171;ан жылдары театр &#1179;&#1201;рамында к&#1257;ркем&#1257;нерпазды&#1179; пен халы&#1179; шы&#1171;армашылы&#1171;ыны&#1187; танымал шеберлері — И. Байзаков, &#1240;. &#1178;ашаубаев, С. &#1178;ожам&#1179;&#1201;лов, Е. &#1256;мірза&#1179;ов,Ж. Шанин,&#1178; &#1178;уанышбаев, &#1178;. Жандарбеков, &#1178;. Бадыров, &#1178;. М&#1201;&#1187;айтпасов, З. Атабаева, Ш. &#1240;лібекова, Ш. Байзакова, М. Шамова, Ж. Шанина ойнады.<br />1929 жылы театр труппасы Алматы&#1171;а &#1179;оныс аударды. 1937 жылы 27 а&#1179;панда академиялы&#1179; театр ата&#1171;ын алды. 20 жылды&#1171;ына орай 1946 жылы Е&#1187;бек &#1178;ызыл ту орденімен, ал 50 жылды&#1171;ына байланысты 1976 жылы Халы&#1179;тар досты&#1171;ы орденімен марапатталды. Театр&#1171;а 1961 жылы жазушы, драматург М. О. &#1240;уезовті&#1187; есімі берілді.<br />Театр сахнасында ерлікке толы &#1201;лы &#1257;мірлер, патриотты&#1179; — отаншылды&#1179; сезімдер, жан&#1179;иярлы&#1179; ерен е&#1187;бектер жан-жа&#1179;ты жырланатын &#1179;ойылымдармен &#1179;атар, хал&#1179;ымызды&#1187; рухани асыл армандары мен м&#1201;&#1187;-м&#1201;&#1179;таж, талап-тілегін бейнелейтін тарихи-эпосты&#1179; та&#1179;ырыпта&#1171;ы шы&#1171;армалар&#1171;а да к&#1257;п ден &#1179;ойылды. М. &#1240;уезовты&#1187; «Абай», «Е&#1187;лік — Кебек», «&#1178;обыланды», С. М&#1201;&#1179;ановты&#1187; «Шо&#1179;ан У&#1241;лиханов» спектакльдері шы&#1171;армашылы&#1179; &#1199;лкен же&#1187;іс болды.<br />Со&#1187;&#1171;ы жылдары театр &#1178;аза&#1179;стан ж&#1241;не таяу шетелдерге жиі гастрольдік сапармен барып т&#1201;рады. М&#1241;дениет ж&#1241;не а&#1179;парат министрлігіні&#1187; &#1179;олдауымен Омбы &#1179;аласы (Ресей Федерациясы), О&#1187;т&#1199;стік &#1178;аза&#1179;стан, Ма&#1187;&#1171;ыстау, &#1178;ызылорда, Жамбыл облыстарына, Астана, Павлодар, Семей, &#1178;ара&#1171;анды, &#1256;скемен &#1179;алаларына &#1179;ойылымдарымен барып &#1179;айтты.<br />2006 жылы театр 80 жас&#1179;а толды. Мерейтойыны&#1187; &#1179;арса&#1187;ында &#1240;. &#1240;мзе&#1201;лыны&#1187; «&#1178;ара кемпір», &#1178;. Ыс&#1179;а&#1179;ты&#1187; «&#1178;аза&#1179;тар» атты жа&#1187;а &#1179;ойылымдарын дайындады.</span></p> mybb@mybb.ru (Fenix) Thu, 01 Mar 2012 19:56:05 +0400 https://kzreferattar.forumkz.ru/viewtopic.php?pid=3#p3